ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Ekvivalent va ekvivalentlar qonuni

Darslar 7 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
7

Ekvivalent

Darslik: 39–45-betlar
MaqsadEkvivalent va ekvivalent massa tushunchasini tushuntirish, element, oksid, kislota, asos va tuzning ekvivalent massasini hisoblash hamda ekvivalentlar qonuni bilan masalalar yechish.
Yangi so‘zlar
ekvivalent · equivalentekvivalent massa · equivalent massvalentlik · valenceekvivalentlar qonuni · law of equivalents
Tushuntirish

Moddalar bir-biri bilan o‘zaro teng qiymatli — ekvivalent — miqdorlarda reaksiyaga kirishadi. Elementning ekvivalent massasi (kitobda «ekvivalent og‘irlik») shu element 1 massa qism vodorod yoki 8 massa qism kislorod bilan birika oladigan massaga teng: E = A/V, bunda A — atom massasi, V — valentlik; shunga ko‘ra E(H) = 1, E(O) = 8, E(Cl) = 35,5. Bitta element turli birikmalarda turli valentlik ko‘rsatsa, uning ekvivalent massasi ham turlicha bo‘ladi (SO₂ da oltingugurt uchun 32/4 = 8, SO₃ da 32/6 ≈ 5,33). Murakkab moddalar uchun: oksid E = M/(n·V) (n — element indeksi, V — valentligi); kislota E = M/n(H) (metallga almashinadigan H soni); asos E = M/n(OH); tuz E = M/(n·V) (metall bo‘yicha); ion E = M/z. Ekvivalentlar qonuni: reaksiyaga kirishuvchi moddalarning massalari ularning ekvivalent massalariga proporsional, m₁/m₂ = E₁/E₂. Gazlar uchun ekvivalent hajm ham kiritiladi: normal sharoitda vodorodniki 11,2 l, kislorodniki 5,6 l, chunki 1 g H₂ va 8 g O₂ shuncha hajm egallaydi. Ekvivalent massa g/mol da ifodalanadi (kitobda g/ekv). Eslatma: «ekvivalent» va «ekvivalent og‘irlik» — eskirgan atamalar, hozirgi xalqaro (IUPAC) amaliyotda o‘rniga mol va reaksiya tenglamasi qo‘llanadi; ammo maktab va test masalalarida ular hali uchraydi.

ModdaEkvivalent massa
elementAᵣ : valentlik
oksidM : (n · valentlik)
kislotaM : asoslilik
asosM : kislotalilik
tuzM : (n(Me) · valentlik)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Antatsid tabletkada 500 mg CaCO₃ bo‘lsa (E = 50 g/ekv), bu 0,5 : 50 = 0,01 ekvivalent. Ekvivalentlar teng miqdorda reaksiyaga kirishadi, shuning uchun u 0,01 ekvivalent HCl (E = 36,5), ya’ni 0,365 g HCl ni neytrallaydi. Ekvivalentlar qonuni shu «teng qiymatli» almashinuvni bildiradi.

Kim ishlatadi

Farmatsevtlar dori miqdorini ekvivalent bo‘yicha moslaydi, suv tozalash muhandislari kislotalilikni neytrallash uchun reagent miqdorini hisoblaydi, laborantlar noma’lum moddani ekvivalenti bo‘yicha aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Agar biror qadoqda yoki rasmda kislotalikka qarshi vosita yorlig‘ini ko‘rsangiz, faqat o‘qing (hech narsani ichmang yoki ochmang): unda qaysi modda va necha mg borligini toping, o‘sha moddaning ekvivalent massasini hisoblab, necha milliekvivalent ekanini yozing.

Namunalar
Al(OH)₃ ning ekvivalent massasi: M = 78 g/mol, 3 ta OH guruh bor, E = 78/3 = 26. Na₂CO₃ tuzi uchun: M = 106, metall indeksi 2, valentligi 1, E = 106/(2·1) = 53.
02468106410metallkislorodoksidMassa, g
6 g metall kislorod bilan birikib 10 g oksid hosil qildi. Kislorod massasi 10 – 6 = 4 g. m(Me)/m(O) = E(Me)/8 dan E(Me) = 6·8/4 = 12 (II valentli bo‘lsa A = 24 — magniy).
Sinfda faoliyat

Jadval to‘ldirish: sinf guruhlarga bo‘linib, HCl, H₂SO₄, H₃PO₄ kislotalari va NaOH, Ca(OH)₂ asoslarining ekvivalent massalarini hisoblaydi va natijalarni doskadagi umumiy jadvalga yozadi.

Mashq
1
H₂S kislotaning ekvivalent massasini toping (M = 34 g/mol).
2
K₂SO₄ tuzining ekvivalent massasi qancha (M = 174 g/mol)?
3
18 g metall kislota bilan reaksiyaga kirishib, 22,4 l (n.sh.) vodorod ajratdi. Metallning ekvivalent massasini toping (vodorodning ekvivalent hajmi 11,2 l).
4
Nima uchun SO₂ va SO₃ da oltingugurtning ekvivalent massalari har xil?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkobog‘ uchun rejaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →