Ekvivalent
Moddalar bir-biri bilan o‘zaro teng qiymatli — ekvivalent — miqdorlarda reaksiyaga kirishadi. Elementning ekvivalent massasi (kitobda «ekvivalent og‘irlik») shu element 1 massa qism vodorod yoki 8 massa qism kislorod bilan birika oladigan massaga teng: E = A/V, bunda A — atom massasi, V — valentlik; shunga ko‘ra E(H) = 1, E(O) = 8, E(Cl) = 35,5. Bitta element turli birikmalarda turli valentlik ko‘rsatsa, uning ekvivalent massasi ham turlicha bo‘ladi (SO₂ da oltingugurt uchun 32/4 = 8, SO₃ da 32/6 ≈ 5,33). Murakkab moddalar uchun: oksid E = M/(n·V) (n — element indeksi, V — valentligi); kislota E = M/n(H) (metallga almashinadigan H soni); asos E = M/n(OH); tuz E = M/(n·V) (metall bo‘yicha); ion E = M/z. Ekvivalentlar qonuni: reaksiyaga kirishuvchi moddalarning massalari ularning ekvivalent massalariga proporsional, m₁/m₂ = E₁/E₂. Gazlar uchun ekvivalent hajm ham kiritiladi: normal sharoitda vodorodniki 11,2 l, kislorodniki 5,6 l, chunki 1 g H₂ va 8 g O₂ shuncha hajm egallaydi. Ekvivalent massa g/mol da ifodalanadi (kitobda g/ekv). Eslatma: «ekvivalent» va «ekvivalent og‘irlik» — eskirgan atamalar, hozirgi xalqaro (IUPAC) amaliyotda o‘rniga mol va reaksiya tenglamasi qo‘llanadi; ammo maktab va test masalalarida ular hali uchraydi.
| Modda | Ekvivalent massa |
|---|---|
| element | Aᵣ : valentlik |
| oksid | M : (n · valentlik) |
| kislota | M : asoslilik |
| asos | M : kislotalilik |
| tuz | M : (n(Me) · valentlik) |
Antatsid tabletkada 500 mg CaCO₃ bo‘lsa (E = 50 g/ekv), bu 0,5 : 50 = 0,01 ekvivalent. Ekvivalentlar teng miqdorda reaksiyaga kirishadi, shuning uchun u 0,01 ekvivalent HCl (E = 36,5), ya’ni 0,365 g HCl ni neytrallaydi. Ekvivalentlar qonuni shu «teng qiymatli» almashinuvni bildiradi.
Farmatsevtlar dori miqdorini ekvivalent bo‘yicha moslaydi, suv tozalash muhandislari kislotalilikni neytrallash uchun reagent miqdorini hisoblaydi, laborantlar noma’lum moddani ekvivalenti bo‘yicha aniqlaydi.
Agar biror qadoqda yoki rasmda kislotalikka qarshi vosita yorlig‘ini ko‘rsangiz, faqat o‘qing (hech narsani ichmang yoki ochmang): unda qaysi modda va necha mg borligini toping, o‘sha moddaning ekvivalent massasini hisoblab, necha milliekvivalent ekanini yozing.
Jadval to‘ldirish: sinf guruhlarga bo‘linib, HCl, H₂SO₄, H₃PO₄ kislotalari va NaOH, Ca(OH)₂ asoslarining ekvivalent massalarini hisoblaydi va natijalarni doskadagi umumiy jadvalga yozadi.