ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Kuchli va kuchsiz elektrolitlar

Darslar 9 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
9

Kuchli va kuchsiz elektrolitlar haqida tushuncha

Darslik: 51–54-betlar
MaqsadElektrolitik dissotsiatsiya nazariyasini, elektrolit va noelektrolit, kuchli va kuchsiz elektrolit tushunchalarini tushuntirish hamda elektrolit eritmalarining dissotsiatsiya tenglamalarini yozish.
Yangi so‘zlar
elektrolit · electrolytedissotsiatsiya · dissociationkation va anion · cation and anionkuchsiz elektrolit · weak electrolyte
Tushuntirish

1887-yilda Arrenius elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasini taklif etdi: elektrolitlar suvda erisa yoki suyuqlansa, ionlarga ajraladi. Elektr toki ta’sirida musbat ionlar katodga — ular kationlar, manfiy ionlar anodga tomon yo‘naladi — ular anionlar deyiladi; masalan NaCl → Na⁺ + Cl⁻, Al₂(SO₄)₃ → 2Al³⁺ + 3SO₄²⁻. Dissotsiatsiya qaytar jarayon: qarama-qarshi zaryadli ionlar to‘qnashib yana molekulaga birikishi (assotsiatsiya) mumkin. Eritmasi yoki suyuqlanmasi tok o‘tkazadigan moddalar — elektrolitlar (kislotalar, ishqorlar, tuzlar); tok o‘tkazmaydiganlar — noelektrolitlar (shakar, spirtlar, distillangan suv, qutbsiz birikmalar). Suvli eritmada deyarli to‘liq ionlarga ajraladiganlar kuchli elektrolitlar: kuchli kislotalar (HCl, HBr, HI, HNO₃, H₂SO₄, HClO₄), ishqorlar (IA va IIA guruh gidroksidlari, Be va Mg dan tashqari) hamda suvda yaxshi eriydigan tuzlar. Qisman ajraladiganlar kuchsiz elektrolitlar: H₂CO₃, H₂S, H₂SO₃, HF, HCN, HNO₂, CH₃COOH, NH₄OH hamda erimaydigan asoslar. HₙEOₘ ko‘rinishdagi kislorodli kislotalar uchun taxminiy qoida: m – n ≥ 2 bo‘lsa kuchli (HNO₃: 3 – 1 = 2), m – n < 2 bo‘lsa kuchsiz (HNO₂: 2 – 1 = 1). Tok o‘tkazuvchanlik tajribasi faqat o‘qituvchi tomonidan, ehtiyot choralariga rioya qilib namoyish etiladi.

m — kislorod atomlari, n — OH guruhlari (m – n qoidasi)
m – nKislota kuchi
≥ 2kuchli
1o‘rtacha / kuchsiz
0kuchsiz
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Vodoprovod suvida erigan tuzlarning ionlari (Ca²⁺, Mg²⁺, HCO₃⁻ va boshqalar) oz miqdorda bor, shu sababli u tokni sust bo‘lsa ham o‘tkazadi. Distillangan suv esa deyarli o‘tkazmaydi. Shuning uchun nam qo‘l bilan elektr asboblarga tegish xavfli: suvdagi ionlar zanjirni berkitib yuborishi mumkin.

Kim ishlatadi

Elektriklar va xavfsizlik muhandislari namlikda ishlashga qoidalar belgilaydi, akkumulyator ishlab chiqaruvchilari elektrolit tarkibini tanlaydi, sportchilar uchun ichimlik tayyorlovchilar tuz muvozanatini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Oshxona yoki hammomdagi beshta suyuqlikni (masalan, vodoprovod suvi, shakar eritmasi, tuzli suv, o‘simlik moyi) yozing va qaysilari tok o‘tkazishini sababi bilan taxmin qiling. Hech qanday elektr asbob bilan tekshirmang.

Namunalar
Al2(SO4)3→2Al3+ + 3SO42−
1 ta formula birligi = 5 ion
Al₂(SO₄)₃ → 2Al³⁺ + 3SO₄²⁻: bitta formula birligidan 2 + 3 = 5 ion hosil bo‘ladi. To‘liq dissotsiatsiyada 3 ta formula birligidan 3·5 = 15 ta ion paydo bo‘ladi.
OOOHBr
Kuchli yoki kuchsiz? HBrO₃: n = 1, m = 3, m – n = 2 — kuchli. H₃AsO₄: m – n = 4 – 3 = 1 — kuchsiz (o‘rtacha). HNO₃: kuchli, HNO₂: kuchsiz.
Sinfda faoliyat

Sinfda kartochkalar: moddalarning formulalarini «kuchli elektrolit», «kuchsiz elektrolit», «noelektrolit» ustunlariga ajrating va har bir tanlovingizni m – n qoidasi yoki eruvchanlik jadvali bilan asoslang.

Mashq
1
2 ta K₃PO₄ formula birligi to‘liq dissotsiatsiyalansa, jami nechta ion hosil bo‘ladi?
2
HNO₃, HF, NaOH, NH₄OH, K₂SO₄, H₂S ni kuchli va kuchsiz elektrolitlarga ajrating.
3
Bir xil konsentratsiyada HCl yoki CH₃COOH dan qaysi birining eritmasi tokni yaxshi o‘tkazadi?
4
Nima uchun quruq NaCl kristali tok o‘tkazmaydi, uning eritmasi esa o‘tkazadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAksiya e’loni va jamg‘armaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →