Kuchli va kuchsiz elektrolitlar haqida tushuncha
1887-yilda Arrenius elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasini taklif etdi: elektrolitlar suvda erisa yoki suyuqlansa, ionlarga ajraladi. Elektr toki ta’sirida musbat ionlar katodga — ular kationlar, manfiy ionlar anodga tomon yo‘naladi — ular anionlar deyiladi; masalan NaCl → Na⁺ + Cl⁻, Al₂(SO₄)₃ → 2Al³⁺ + 3SO₄²⁻. Dissotsiatsiya qaytar jarayon: qarama-qarshi zaryadli ionlar to‘qnashib yana molekulaga birikishi (assotsiatsiya) mumkin. Eritmasi yoki suyuqlanmasi tok o‘tkazadigan moddalar — elektrolitlar (kislotalar, ishqorlar, tuzlar); tok o‘tkazmaydiganlar — noelektrolitlar (shakar, spirtlar, distillangan suv, qutbsiz birikmalar). Suvli eritmada deyarli to‘liq ionlarga ajraladiganlar kuchli elektrolitlar: kuchli kislotalar (HCl, HBr, HI, HNO₃, H₂SO₄, HClO₄), ishqorlar (IA va IIA guruh gidroksidlari, Be va Mg dan tashqari) hamda suvda yaxshi eriydigan tuzlar. Qisman ajraladiganlar kuchsiz elektrolitlar: H₂CO₃, H₂S, H₂SO₃, HF, HCN, HNO₂, CH₃COOH, NH₄OH hamda erimaydigan asoslar. HₙEOₘ ko‘rinishdagi kislorodli kislotalar uchun taxminiy qoida: m – n ≥ 2 bo‘lsa kuchli (HNO₃: 3 – 1 = 2), m – n < 2 bo‘lsa kuchsiz (HNO₂: 2 – 1 = 1). Tok o‘tkazuvchanlik tajribasi faqat o‘qituvchi tomonidan, ehtiyot choralariga rioya qilib namoyish etiladi.
| m – n | Kislota kuchi |
|---|---|
| ≥ 2 | kuchli |
| 1 | o‘rtacha / kuchsiz |
| 0 | kuchsiz |
Vodoprovod suvida erigan tuzlarning ionlari (Ca²⁺, Mg²⁺, HCO₃⁻ va boshqalar) oz miqdorda bor, shu sababli u tokni sust bo‘lsa ham o‘tkazadi. Distillangan suv esa deyarli o‘tkazmaydi. Shuning uchun nam qo‘l bilan elektr asboblarga tegish xavfli: suvdagi ionlar zanjirni berkitib yuborishi mumkin.
Elektriklar va xavfsizlik muhandislari namlikda ishlashga qoidalar belgilaydi, akkumulyator ishlab chiqaruvchilari elektrolit tarkibini tanlaydi, sportchilar uchun ichimlik tayyorlovchilar tuz muvozanatini hisobga oladi.
Oshxona yoki hammomdagi beshta suyuqlikni (masalan, vodoprovod suvi, shakar eritmasi, tuzli suv, o‘simlik moyi) yozing va qaysilari tok o‘tkazishini sababi bilan taxmin qiling. Hech qanday elektr asbob bilan tekshirmang.
Sinfda kartochkalar: moddalarning formulalarini «kuchli elektrolit», «kuchsiz elektrolit», «noelektrolit» ustunlariga ajrating va har bir tanlovingizni m – n qoidasi yoki eruvchanlik jadvali bilan asoslang.