Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarida moddalarning ekvivalent massalarini aniqlash
Oksidlanish-qaytarilish reaksiyasida moddaning ekvivalent massasi uning molyar massasini bir formula birligi qabul qilgan (oksidlovchi) yoki bergan (qaytaruvchi) elektronlar soniga bo‘lib topiladi: E = M/n(e⁻). Masalan, K₂Cr₂O₇ kislotali muhitda 6 e⁻ oladi: E = 294/6 = 49; Na₂SO₃ SO₄²⁻ gacha oksidlanishda 2 e⁻ beradi: E = 126/2 = 63. Demak, bir modda uchun E reaksiya sharoitiga bog‘liq: KMnO₄ kislotali muhitda E = 158/5 = 31,6, ishqoriy muhitda esa E = 158/1 = 158. Ekvivalentlar qonuni: moddalar ekvivalent massalariga proporsional massalarda reaksiyaga kirishadi, ya’ni m₁/E₁ = m₂/E₂ (ekvivalentlar soni teng). Shu qonun tenglamani yozmasdan ham qaytaruvchi va oksidlovchi massalarini topishga imkon beradi. Yarim reaksiyani yozib, nechta elektron ko‘chishini aniqlash esa eng ishonchli yo‘l. Eslatma: ekvivalent massa — eskirgan atama; hozirgi amaliyotda xuddi shu hisob mol va elektronlar soni orqali bajariladi.
Oziq-ovqat laboratoriyalari sharbatdagi C vitaminini (askorbin kislota, M = 176, 2 e⁻ beradi, E = 88) yod eritmasi bilan aniqlaydi. 50 mg vitamin C uchun 0,050 / 88 ≈ 5,7·10⁻⁴ ekvivalent yod kerak, bu 5,7·10⁻⁴ · 127 ≈ 0,072 g yod. Teng sonli ekvivalentlar reaksiyaga kirishadi: tarozida massalar boshqacha, lekin ekvivalentlar teng.
Oziq-ovqat kimyogarlari vitamin miqdorini tekshiradi, sifat nazoratchilari mahsulot yorlig‘idagi qiymatni laboratoriya bilan solishtiradi, farmatsevtlar qaytaruvchi dori moddalarini titrlab aniqlaydi.
Meva sharbati yoki mevali gazak yorlig‘ida «C vitamini» (askorbin kislota) mg miqdorini 100 g yoki 100 ml uchun o‘qing va uni 88 mg/ekv ga bo‘lib, necha milliekvivalentga to‘g‘ri kelishini hisoblang.
| Modda | M, g/mol | n(ē) | E |
|---|---|---|---|
| K₂Cr₂O₇ | 294 | 6 | 49 |
| Na₂SO₃ | 126 | 2 | 63 |
Jadval tuzish: H₂O₂, SO₂, KI, FeSO₄ uchun (har birining ishtirokidagi bitta reaksiyani tanlab) elektronlar sonini va E ni hisoblab, jadvalga yozing; qaysi biri oksidlovchi, qaysi biri qaytaruvchi ekanini ko‘rsating.