ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Kimyoviy bog‘lanish turlari va kristall panjaralar

Darslar 4 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
4

Kimyoviy bog‘lanish turlari. Kristall panjaralar

Darslik: 23–30-betlar
MaqsadKovalent (qutbsiz, qutbli, donor-akseptor), ion, metall va vodorod bog‘lanishlarni, σ- va π-bog‘larni hamda kristall panjara turlarini farqlash va moddaning xossalarini bog‘lanish turiga bog‘lash.
Yangi so‘zlar
kovalent bog‘lanish · covalent bondion bog‘lanish · ionic bondσ- va π-bog‘ · σ and π bondskristall panjara · crystal lattice
Tushuntirish

Kimyoviy bog‘ atomlarning o‘zaro ta’siri natijasida hosil bo‘ladi va bog‘lanish energiyasi, bog‘ uzunligi, valent burchak hamda bog‘lanish tartibi bilan tavsiflanadi; bog‘lanish tartibi ortsa, bog‘ qisqaroq va mustahkamroq bo‘ladi. Kovalent bog‘ umumiy elektron juft hisobiga hosil bo‘ladi: atomlar elektrmanfiyligi bir xil bo‘lsa — qutbsiz (Cl₂, O₂), farq kichik bo‘lsa — qutbli (HCl, H₂O), umumiy juft esa elektrmanfiyroq atom tomon siljiydi. Donor-akseptor mexanizmida bog‘ bir atomning bo‘linmagan elektron jufti va ikkinchisining bo‘sh orbitali hisobiga hosil bo‘ladi (NH₃ + H⁺ → NH₄⁺). Elektrmanfiyliklar farqi juda katta bo‘lsa (taxminan 1,7 dan yuqori), elektron butunlay o‘tadi va qarama-qarshi zaryadli ionlar orasida elektrostatik tortishuv — ion bog‘ (NaCl, CaO) vujudga keladi; metallarda esa musbat ionlar va erkin elektronlar orasida metall bog‘ bor. Yadrolarni tutashtiruvchi chiziq bo‘ylab joylashgan bog‘ — σ-bog‘, unga perpendikulyar qoplanish — π-bog‘; yagona bog‘ faqat σ, qo‘sh bog‘ σ + π, uch bog‘ σ + 2π dan iborat. Bir molekulaning H atomi bilan boshqasining O, N yoki F atomi orasida molekulalararo vodorod bog‘ paydo bo‘ladi va suvning yuqori qaynash haroratini tushuntiradi. Kristall panjara tugunlarida molekulalar (molekulyar panjara, yengil suyuqlanadi), atomlar (atom panjara, juda qattiq va qiyin suyuqlanadi), ionlar (ion panjara, mo‘rt va yuqori haroratda suyuqlanadi) yoki metall ionlari (metall panjara, elektr o‘tkazadi) joylashadi.

PanjaraZarrachalarXossalari
ionliionlarqattiq, mo‘rt, yuqori t° suyuqlanish
atomliatomlarjuda qattiq, juda yuqori t°
molekulyarmolekulalaryumshoq, past t°, uchuvchan
metallkationlar + elektronlarelektr o‘tkazadi, plastik
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qalam yozadi, chunki grafit uglerod qatlamlaridan iborat. Qatlam ichidagi atomlar mustahkam kovalent bog‘ bilan bog‘langan, qatlamlar orasida esa kuchsiz tortishish bor, shuning uchun qatlamlar sirpanib qog‘ozga ko‘chib o‘tadi. Element bir xil, lekin kristall tuzilishi boshqacha bo‘lsa, xossalari butunlay o‘zgaradi.

Kim ishlatadi

Materialshunoslar yangi materiallar xossasini bog‘lar va panjara turi bo‘yicha loyihalaydi, farmatsevtlar dori molekulalari qanday bog‘langanini hisobga oladi, qurilish muhandislari materialning mustahkamligini kristall tuzilishi bilan tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qalam bilan qog‘ozga chiziq chizib, uni diqqat bilan kuzating, so‘ng barmoq bilan emas, o‘chirg‘ich bilan o‘chiring. Chiziq nega osongina ko‘chishini grafit qatlamlari bilan bog‘lab bir jumlada yozing.

Namunalar
00,511,522,52,40,80KClHBrBr₂EM farqi
Bog‘ turini aniqlang (taxminiy elektrmanfiylik: K 0,8; H 2,2; Cl 3,2; Br 3,0). KCl: farq 3,2 – 0,8 = 2,4, ion bog‘. HBr: farq 3,0 – 2,2 = 0,8, qutbli kovalent bog‘. Br₂: farq 0, qutbsiz kovalent bog‘. Cu: metall bog‘.
HCN
HCN molekulasida σ- va π-bog‘lar sonini toping: H–C≡N. C–H bog‘i — 1 σ; C≡N uch bog‘i — 1 σ + 2 π. Jami 2 ta σ va 2 ta π.
Sinfda faoliyat

Modellashtirish: plastilin va qisqa tayoqchalar (yoki tayyor molekula modellari) bilan H₂O, CO₂ va NH₃ molekulalarining modelini yasang; har bir bog‘ni σ yoki π deb belgilang va bog‘lar sonini sanang.

Mashq
1
Sulfat kislota H₂SO₄ molekulasida (O=)₂S(–OH)₂ tuzilishda nechta σ- va nechta π-bog‘ bor?
HOOHOSO
2
NH₄⁺ ionida nechta kovalent bog‘ bor va ulardan qaysi biri donor-akseptor mexanizmida hosil bo‘lgan?
3
Nima uchun suv H₂S ga qaraganda ancha yuqori haroratda qaynaydi?
4
Panjara turini ayting: olmos, quruq muz (CO₂), osh tuzi, temir.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasur oilasi uchun shakl tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →