Avogadro qonuni. Gazlar aralashmasi
Avogadro qonuni (1811): bir xil sharoitda (bir xil bosim va haroratda) turli gazlarning teng hajmlarida molekulalar soni teng bo‘ladi. Normal sharoitda (0 °C, 101,325 kPa) har qanday gazning 1 moli 22,4 l hajm egallaydi — bu gazlarning molyar hajmi Vₘ = 22,4 l/mol, shuning uchun n = V/Vₘ va V = n·22,4. Ikki gaz massalarining bir xil hajmda nisbati ularning molyar massalari nisbatiga teng; birinchi gazning ikkinchisiga nisbatan zichligi D = M₁/M₂, bundan M = 2·D(H₂) va M = 29·D(havo), chunki havoning o‘rtacha molyar massasi taxminan 29 g/mol. Gazlar orasidagi reaksiyalarda tenglamadagi koeffitsiyentlar hajmlar nisbatini ham ko‘rsatadi: H₂ + Cl₂ = 2HCl da hajmlar 1 : 1 : 2 kabi. Oddiy gazlarning molekulalari ikki atomli (H₂, N₂, O₂, F₂, Cl₂), ozon O₃ uch atomli, nodir gazlarniki esa bir atomli (He, Ne, Ar). Gaz aralashmasida i-komponentning hajm ulushi φ = Vᵢ/V(aralashma) (yoki foizda ·100 %) formula bilan topiladi.
Karbonat angidrid (CO₂) ning molyar massasi 44 g/mol, havonikidan 29 g/mol. Havoga nisbatan zichligi 44/29 ≈ 1,5, ya’ni havodan og‘irroq. Shuning uchun bijg‘ish paytida ajralgan CO₂ yerto‘la yoki quduqning pastki qismida to‘planishi mumkin va bunday joylarni shamollatish zarur.
Xavfsizlik mutaxassislari yerto‘la va quduqlarda gaz to‘planishini tekshiradi, shamollatish muhandislari gaz og‘irligiga qarab havo oqimini loyihalaydi, sharlar bilan ishlovchi texniklar geliy va vodorod bilan to‘ldiradi.
Qog‘ozga yerto‘laning oddiy kesimini chizing va CO₂ qayerda to‘planishini belgilang. Shamollatish teshigi tepada bo‘lgani yaxshimi yoki pol sathidami, qaror qilib, nega ekanini bir jumlada yozing.
Mashq: kartochkalarda gaz formulalari (He, CH₄, NH₃, CO₂, Cl₂, SO₂) berilgan. Guruhlar ularni havoga nisbatan zichligi ortib borish tartibida qatorga terib, qaysi gaz havodan yengil ekanini aniqlaydi.