Eritma haqida tushuncha
Eritma — erituvchi va erigan modda zarrachalarining o‘zaro ta’sirlashuvidan hosil bo‘lgan gomogen (bir jinsli) sistema: uning istalgan qismida tarkib va xossalar bir xil. Erish oddiy aralashish emas, fizik-kimyoviy jarayon: erituvchi molekulalari erigan modda zarrachalarini o‘rab oladi (suvda — gidratlanish), shu sababli erish paytida issiqlik ajralishi yoki yutilishi, hajm o‘zgarishi mumkin. Shakar suvda molekulalar holida, NaCl esa suv ta’sirida Na⁺ va Cl⁻ gidratlangan ionlari holida tarqaladi. Eritma tarkibi o‘zgaruvchan bo‘lgani va fizik usullar (bug‘latish) bilan ajratilgani uchun aralashmaga o‘xshaydi; bir jinsliligi, hosil bo‘lishida issiqlik effekti borligi tufayli kimyoviy birikmaga yaqinlashadi. Erigan modda ko‘paysa, eritma zichligi ortadi va muzlash harorati pasayadi. Tabiiy suvlar, qon, limfa, choy, havo (gazlar eritmasi) va qotishmalar eritmalarga misoldir; ko‘pchilik reaksiyalar eritmalarda tez boradi, chunki moddalar molekula yoki ion darajasigacha maydalangan bo‘ladi. Faqat distillangan suv kimyoviy jihatdan toza hisoblanadi.
| Aralashma | Eritma | Birikma | |
|---|---|---|---|
| bir jinsli | yo‘q | ha | ha |
| tarkibi | o‘zgaruvchan | o‘zgaruvchan | o‘zgarmas |
| jarayon | fizik | fizik–kimyoviy | kimyoviy |
Zargarlikdagi 18 karatli oltin 75 % oltin va qolgan qismi mis yoki kumush: bu qattiq eritma, ya’ni qotishma. 14 karatli oltinda oltin 14/24 ≈ 58 %. Tarkib o‘zgaruvchan va bir jinsli, shuning uchun eritma suyuqlikdan iborat bo‘lishi shart emas.
Metallurglar xossalari kerakli qotishmalarni tayyorlaydi, zargarlar oltinni mustahkamlash uchun boshqa metall qo‘shadi, shifokorlar tomir ichiga yuboriladigan eritmalarning tarkibini aniq belgilaydi.
Havo, shakarli choy, mineral suv, guruch kalit, sut va loyqa suvni «eritma» yoki «eritma emas» deb tartiblab, har biriga bir jumlalik sabab yozing (bir jinslimi?).
Kuzatish (o‘qituvchi bilan): bir stakan suvga shakar, ikkinchisiga osh tuzi soling va aralashtiring. Eritmalarning shaffofligini tavsiflang, so‘ng bir oz bug‘latib, qoldiqni ko‘ring. Laboratoriyada hech qanday moddani tatib ko‘rmang.