Darslar 12–13 · 2 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
12
Eritma haqida tushuncha
Darslik: 62–65-betlar
MaqsadEritma, erituvchi va erigan modda tushunchalarini tushuntirish, eritmani aralashma va kimyoviy birikmadan farqlash hamda eritmalarning ahamiyatini ayta olish.
Yangi so‘zlar
eritma · solutionerituvchi · solventerigan modda · solutegidratlangan ion · hydrated ion
Tushuntirish
Eritma — erituvchi va erigan modda zarrachalarining o‘zaro ta’sirlashuvidan hosil bo‘lgan gomogen (bir jinsli) sistema: uning istalgan qismida tarkib va xossalar bir xil. Erish oddiy aralashish emas, fizik-kimyoviy jarayon: erituvchi molekulalari erigan modda zarrachalarini o‘rab oladi (suvda — gidratlanish), shu sababli erish paytida issiqlik ajralishi yoki yutilishi, hajm o‘zgarishi mumkin. Shakar suvda molekulalar holida, NaCl esa suv ta’sirida Na⁺ va Cl⁻ gidratlangan ionlari holida tarqaladi. Eritma tarkibi o‘zgaruvchan bo‘lgani va fizik usullar (bug‘latish) bilan ajratilgani uchun aralashmaga o‘xshaydi; bir jinsliligi, hosil bo‘lishida issiqlik effekti borligi tufayli kimyoviy birikmaga yaqinlashadi. Erigan modda ko‘paysa, eritma zichligi ortadi va muzlash harorati pasayadi. Tabiiy suvlar, qon, limfa, choy, havo (gazlar eritmasi) va qotishmalar eritmalarga misoldir; ko‘pchilik reaksiyalar eritmalarda tez boradi, chunki moddalar molekula yoki ion darajasigacha maydalangan bo‘ladi. Faqat distillangan suv kimyoviy jihatdan toza hisoblanadi.
Namunalar
Yodning spirtdagi eritmasi (yod nastoykasi): erigan modda — yod I₂, erituvchi — etil spirti. Shakar suvda: erigan modda — shakar, erituvchi — suv. Havo — azot (erituvchi, eng ko‘p), kislorod va boshqa gazlarning gaz holidagi eritmasi.
Dengiz suvi 0 °C da muzlamaydi, chunki erigan tuzlar muzlash haroratini pasaytiradi; toza suv esa 0 °C da muzlaydi. Bu eritma xossalarining erituvchi xossalaridan farq qilishiga misol.
Sinfda faoliyat
Kuzatish (o‘qituvchi bilan): bir stakan suvga shakar, ikkinchisiga osh tuzi soling va aralashtiring. Eritmalarning shaffofligini tavsiflang, so‘ng bir oz bug‘latib, qoldiqni ko‘ring. Laboratoriyada hech qanday moddani tatib ko‘rmang.
Mashq
1
Eritmani aralashma va birikma bilan solishtirib, qaysi jihatlari o‘xshash ekanini yozing.
Aralashmaga: tarkibi o‘zgaruvchan, fizik usullar bilan ajraladi. Birikmaga: bir jinsli, hosil bo‘lishida issiqlik ajraladi yoki yutiladi.
2
Nima uchun KMnO₄ kristallari suvda erishi erish jarayonining kimyoviy tomonini ko‘rsatadi?
Kristall ionlarga ajraladi va ular gidratlanadi, eritma yangi rang oladi — bu faqat mexanik aralashish emas.
3
Eritmalar organizmda qanday rol o‘ynaydi?
Oziq moddalar eritmaga o‘tib, qonga so‘riladi; qon va limfa suvli eritmalardir.
4
Nima uchun ko‘pchilik reaksiyalar eritmalarda tez boradi?
Moddalar molekula yoki ion darajasigacha maydalangan, zarrachalar oson to‘qnashadi.