ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Eritma va eruvchanlik

Darslar 12–13 · 2 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
12

Eritma haqida tushuncha

Darslik: 62–65-betlar
MaqsadEritma, erituvchi va erigan modda tushunchalarini tushuntirish, eritmani aralashma va kimyoviy birikmadan farqlash hamda eritmalarning ahamiyatini ayta olish.
Yangi so‘zlar
eritma · solutionerituvchi · solventerigan modda · solutegidratlangan ion · hydrated ion
Tushuntirish

Eritma — erituvchi va erigan modda zarrachalarining o‘zaro ta’sirlashuvidan hosil bo‘lgan gomogen (bir jinsli) sistema: uning istalgan qismida tarkib va xossalar bir xil. Erish oddiy aralashish emas, fizik-kimyoviy jarayon: erituvchi molekulalari erigan modda zarrachalarini o‘rab oladi (suvda — gidratlanish), shu sababli erish paytida issiqlik ajralishi yoki yutilishi, hajm o‘zgarishi mumkin. Shakar suvda molekulalar holida, NaCl esa suv ta’sirida Na⁺ va Cl⁻ gidratlangan ionlari holida tarqaladi. Eritma tarkibi o‘zgaruvchan bo‘lgani va fizik usullar (bug‘latish) bilan ajratilgani uchun aralashmaga o‘xshaydi; bir jinsliligi, hosil bo‘lishida issiqlik effekti borligi tufayli kimyoviy birikmaga yaqinlashadi. Erigan modda ko‘paysa, eritma zichligi ortadi va muzlash harorati pasayadi. Tabiiy suvlar, qon, limfa, choy, havo (gazlar eritmasi) va qotishmalar eritmalarga misoldir; ko‘pchilik reaksiyalar eritmalarda tez boradi, chunki moddalar molekula yoki ion darajasigacha maydalangan bo‘ladi. Faqat distillangan suv kimyoviy jihatdan toza hisoblanadi.

AralashmaEritmaBirikma
bir jinsliyo‘qhaha
tarkibio‘zgaruvchano‘zgaruvchano‘zgarmas
jarayonfizikfizik–kimyoviykimyoviy
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Zargarlikdagi 18 karatli oltin 75 % oltin va qolgan qismi mis yoki kumush: bu qattiq eritma, ya’ni qotishma. 14 karatli oltinda oltin 14/24 ≈ 58 %. Tarkib o‘zgaruvchan va bir jinsli, shuning uchun eritma suyuqlikdan iborat bo‘lishi shart emas.

Kim ishlatadi

Metallurglar xossalari kerakli qotishmalarni tayyorlaydi, zargarlar oltinni mustahkamlash uchun boshqa metall qo‘shadi, shifokorlar tomir ichiga yuboriladigan eritmalarning tarkibini aniq belgilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Havo, shakarli choy, mineral suv, guruch kalit, sut va loyqa suvni «eritma» yoki «eritma emas» deb tartiblab, har biriga bir jumlalik sabab yozing (bir jinslimi?).

Namunalar
78%21%azotkislorodboshqa gazlar
Yodning spirtdagi eritmasi (yod nastoykasi): erigan modda — yod I₂, erituvchi — etil spirti. Shakar suvda: erigan modda — shakar, erituvchi — suv. Havo — azot (erituvchi, eng ko‘p), kislorod va boshqa gazlarning gaz holidagi eritmasi.
Dengiz suvi 0 °C da muzlamaydi, chunki erigan tuzlar muzlash haroratini pasaytiradi; toza suv esa 0 °C da muzlaydi. Bu eritma xossalarining erituvchi xossalaridan farq qilishiga misol.
Sinfda faoliyat

Kuzatish (o‘qituvchi bilan): bir stakan suvga shakar, ikkinchisiga osh tuzi soling va aralashtiring. Eritmalarning shaffofligini tavsiflang, so‘ng bir oz bug‘latib, qoldiqni ko‘ring. Laboratoriyada hech qanday moddani tatib ko‘rmang.

Mashq
1
Eritmani aralashma va birikma bilan solishtirib, qaysi jihatlari o‘xshash ekanini yozing.
2
Nima uchun KMnO₄ kristallari suvda erishi erish jarayonining kimyoviy tomonini ko‘rsatadi?
3
Eritmalar organizmda qanday rol o‘ynaydi?
4
Nima uchun ko‘pchilik reaksiyalar eritmalarda tez boradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning universitet tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →