Mendeleyev–Klapeyron tenglamasi
Normal sharoit: harorat 0 °C (273 K) va bosim 101,325 kPa (1 atm = 760 mm sim. ust.). Reaksiyalar har doim ham shu sharoitda o‘tmaydi, shuning uchun ideal gaz holat tenglamasi — Mendeleyev–Klapeyron tenglamasi qo‘llaniladi: PV = nRT. Bunda P — bosim, V — hajm, n — modda miqdori (mol), T — harorat Kelvinda, R — universal gaz doimiysi. Bosim kPa, hajm litrda olinsa R = 8,31 kPa·l/(mol·K); bosim atmosferada olinsa R ≈ 0,082 atm·l/(mol·K). Selsiydan Kelvinga o‘tish: T = t + 273. n = m/M ekanini hisobga olib tenglama PV = (m/M)·RT, ya’ni M = mRT/(PV) ko‘rinishida ham yoziladi; undan gazning molyar massasini topib, noma’lum gazni aniqlash mumkin. Qat’iy temperaturada bosim ikki marta oshsa, hajm ikki marta kamayadi; tenglama normal sharoit uchun ham to‘g‘ri natija beradi: 1 mol uchun V = 8,31·273/101,325 ≈ 22,4 l.
T = 300 K · V = 2,5 l · ν = 0,1 mol
p = νRT/V = 99,8 kPa
Toshkentdan (taxminan 95 kPa) tog‘ dovoniga (taxminan 75 kPa) olib chiqilgan yopiq chipsli paket shishib ketadi. T va n o‘zgarmas bo‘lsa, V₂/V₁ = P₁/P₂ = 95/75 ≈ 1,27, ya’ni hajm taxminan 27 % ortadi. Mendeleyev–Klapeyron tenglamasi bu o‘zgarishni oldindan hisoblashga imkon beradi.
Uchuvchilar va samolyot muhandislari kabina bosimi va gaz hajmini hisobga oladi, sho‘ng‘uvchilar nafas olish gazlarini bosimga qarab hisoblaydi, ob-havo sharlari bilan ishlovchi olimlar balandlikda gaz hajmi o‘zgarishini baholaydi.
Kitobdagi yoki ishonchli saytdagi «havo bosimi – balandlik» jadvalidan taxminan 500 m va 2500 m balandlikdagi bosimni toping va yopiq paketdagi gaz hajmi ularning orasida necha marta o‘zgarishini hisoblang.
Hisoblash ustaxonasi: bir xil gaz (1 mol) uchun normal sharoitda hajmni, so‘ng 27 °C va 100 kPa da hajmni tenglama bilan hisoblang; natijalarni solishtirib, harorat va bosim hajmga qanday ta’sir qilishini muhokama qiling.