Darslar 33 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
33
Elektroliz mavzusiga doir masalalar va ularning yechimi
Darslik: 149–155-betlar
MaqsadElektrolizga doir hisoblash masalalarini yechish: tok bo‘yicha ajralgan massalar, eritma konsentratsiyasining o‘zgarishi va tok yetishmagan holatlar.
Yangi so‘zlar
eritma massa ulushi · mass fraction of solutionekvivalent miqdor · equivalent amountelektrolizyor · electrolytic celltok miqdori · quantity of current
Tushuntirish
Elektroliz masalasida avval elektrodlardagi reaksiyalarni qoidalar bo‘yicha aniqlang va umumiy tenglamani yozing. So‘ng o‘tgan elektr miqdorini ekvivalentlarda toping: n(ekv) = I·t/96500. Elektrodlarning hammasida ajraladigan moddalarning ekvivalent miqdori shu songa teng, massa m = n(ekv)·E. Faol metallarning kislorodli tuzlari eritmasida faqat suv parchalanadi: tuz massasi o‘zgarmaydi, eritma massasi parchalangan suv massasiga kamayadi, shuning uchun massa ulushi ortadi. Agar tok tuzni to‘liq parchalashdan ortiq bo‘lsa, ortiqcha elektr miqdori suvni parchalaydi (masalan, AgNO₃ da Ag tugagach katodda H₂ ajraladi); tok yetishmasa, hamma tok tuzga sarflanadi. Eritma massasi elektrolizdan so‘ng boshlang‘ichdan katodda va anodda ajralgan moddalar massasi qadar kam bo‘ladi. Qo‘shimcha ravishda gazlar hajmi: 1 ekvivalent H₂ yoki Cl₂ — 11,2 l, O₂ — 5,6 l (n.sh.).
Namunalar
540 g 10 % li Na₂SO₄ eritmasi 20 % gacha elektroliz qilindi. Tuz 54 g (o‘zgarmaydi); oxirgi eritma 54·100/20 = 270 g; parchalangan suv 540 − 270 = 270 g; n(ekv) = 270/9 = 30.
CuSO₄ eritmasidan 5 A tok 19 300 s o‘tdi: n(ekv) = 1. Katodda 32 g Cu, anodda 8 g O₂ (5,6 l), eritmada 49 g H₂SO₄; eritma massasi 32 + 8 = 40 g ga kamayadi.
Sinfda faoliyat
Guruh ishi: har bir guruh bitta tuzni (Na₂SO₄, CuSO₄, AgNO₃) tanlab, 3 qadamli reja (reaksiya tenglamasi – n(ekv) – massalar) tuzadi va hamsinfiga 3 daqiqada tushuntiradi.
Mashq
1
540 g 10 % li Na₂SO₄ eritmasi 20 % gacha elektroliz qilinganda necha ekvivalent elektr miqdori o‘tgan?
30
2
2 mol AgNO₃ tutgan eritmadan 3·96 500 C (3 mol elektron) elektr miqdori o‘tdi. Katodda ajralgan Ag va H₂ massalarining yig‘indisi necha gramm?
217
3
CuSO₄ eritmasidan 10 A tok 9650 s o‘tganda eritmada necha gramm H₂SO₄ hosil bo‘ladi (E = 49)?
49
4
Na₂SO₄ eritmasi elektrolizida tuz massasi o‘zgarmasa, nima uchun massa ulushi ortadi?