Eritma konsentratsiyasi va uni ifodalash usullari. Foiz konsentratsiya
Konsentratsiya — ma’lum massa yoki hajmdagi eritmada erigan moddaning miqdorini ifodalovchi kattalik; «konsentrlangan» yoki «suyultirilgan» deyish aniq ma’lumot bermaydi, shuning uchun foiz, molyar va normal (eskirgan, lekin maktabda ishlatiladigan) konsentratsiya qo‘llaniladi. Foiz konsentratsiya (massa ulushi) erigan modda massasining eritma massasiga nisbatiga teng va 100 % ga ko‘paytiriladi: C% = m₁/m₂·100 %, bunda m₁ — erigan modda massasi, m₂ — eritma massasi (erigan modda + erituvchi). Masalan, 12 % li glukoza eritmasining har 100 g ida 12 g glukoza va 88 g suv bor. Undan kerakli kattaliklar topiladi: m₁ = C%·m₂/100 %, m₂ = m₁·100 %/C%, suv massasi m(H₂O) = m₂ – m₁. Agar modda miqdori (mol) berilsa, avval m₁ = n·M topiladi. Eritma massasi va hajmi bir-biriga teng emas; shuning uchun foiz konsentratsiyada eritma massasi olinadi. Suyultirganda erigan modda massasi o‘zgarmaydi, eritma massasi esa qo‘shilgan suv massasiga ortadi.
Dengiz suvida taxminan 3,5 % erigan tuz bor: 1 kg dengiz suvida taxminan 35 g tuz. Bu massa ulushi, ya’ni C% = m(tuz) / m(eritma) · 100 %. 100 kg dengiz suvi bug‘latilsa, taxminan 3,5 kg tuz qoladi. Foiz «butunning» qaysi qismi ekanini aniq ko‘rsatgani uchun «sho‘r» yoki «kam sho‘r» deyishdan aniqroq.
Okeanologlar suv sho‘rligini foiz yoki promille bilan o‘lchaydi, oziq-ovqat texnologlari sho‘r suv va sirka konsentratsiyasini nazorat qiladi, dehqonlar sug‘orish suvi sho‘rligini baholaydi.
Oziq-ovqat yorlig‘idagi biror foiz ko‘rsatkichni (masalan, yog‘ yoki meva ulushi) toping va «100 %» qaysi massaga tegishli ekanini yozing. Bu C% formulasidagi m(eritma) ga o‘xshaydi.
Amaliy ish (o‘qituvchi bilan, ehtiyot choralari): tarozida 5 g osh tuzi va 45 g suv o‘lchab, eritma tayyorlang va uning foiz konsentratsiyasini hisoblang. Natijani 10 % bilan solishtiring.