ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Davriy qonun va davriy sistema

Darslar 2 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
2

Davriy qonun. D.I. Mendeleyevning davriy sistemasi

Darslik: 11–16-betlar
MaqsadDavriy qonunning ta’rifini, davriy sistemaning tuzilishini (davrlar, guruhlar) va xossalarning davr hamda guruh bo‘ylab o‘zgarishini tushuntirish; elementning o‘rniga qarab oksid va vodorodli birikma formulasini yozish.
Yangi so‘zlar
davriy qonun · periodic lawdavr va guruh · period and groupbosh va yonaki guruhcha · main and side subgroupelektrmanfiylik · electronegativity
Tushuntirish

1869-yilda D.I. Mendeleyev elementlarni atom massasining ortishi tartibida joylashtirib, ularning xossalari davriy takrorlanishini payqadi va davriy qonunni ta’rifladi: oddiy moddalarning xossalari hamda birikmalarning shakli va xossalari elementlar atom massalariga davriy bog‘liq. Bugungi ta’rifda bu bog‘liqlik atom massasiga emas, yadro zaryadiga (tartib raqamiga, ya’ni elektron konfiguratsiyaga) bog‘lanadi. Jadvalda 7 ta davr bor: davrlardagi elementlar soni 2, 8, 8, 18, 18, 32, 32 ga teng, birinchisidan boshqa har bir davr ishqoriy metalldan boshlanib nodir gaz bilan tugaydi; vertikal bo‘ylab esa guruhlar joylashgan va ularning har biri bosh hamda yonaki guruhchaga bo‘linadi. Chapdan o‘ngga davr bo‘ylab atom radiusi kamayadi, metallik xossalar susayadi, metallmaslik xossalari va elektrmanfiylik ortadi; bosh guruhcha bo‘ylab yuqoridan pastga atom radiusi va metallik xossalari kuchayadi. Elementning eng yuqori musbat oksidlanish darajasi odatda guruh raqamiga teng, shuning uchun V guruh elementining yuqori oksidi E₂O₅, VI guruhniki EO₃; IV–VII guruh bosh guruhcha elementlari uchuvchan vodorodli birikma hosil qiladi (formulasi EH₈₋ₙ, bunda n — guruh raqami). Mendeleyev hali kashf etilmagan elementlar uchun bo‘sh kataklar qoldirdi va ekaalyuminiy (galliy, 1875), ekabor (skandiy, 1879), ekasilitsiy (germaniy, 1886) xossalarini oldindan aytdi; bugun 118 ta element ma’lum, ularning 113, 115, 117 va 118 raqamlilari 2016-yilda nihoniy, moskoviy, tennessin va oganesson deb nomlangan.

E — bosh guruhcha elementi
GuruhYuqori oksidH-birikma
IE₂O–
IIEO–
IIIE₂O₃–
IVEO₂EH₄
VE₂O₅EH₃
VIEO₃H₂E
VIIE₂O₇HE
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tish pastasidagi ftor, yodlangan tuzdagi yod birikmalari va suvni zararsizlantiradigan xlor — hammasi VII guruh galogenlari. Har birida 7 ta tashqi elektron bor va bitta elektron biriktirib −1 zaryadli ion hosil qiladi. Bitta elementning o‘rnini bilgan odam qo‘shni elementlar xulqini ham taxmin qila oladi: Mendeleyev jadvali shunday ishlagan.

Kim ishlatadi

Kimyogarlar yangi birikmalar xossasini jadvaldagi o‘rniga qarab taxmin qiladi, suv tozalash texnologlari galogenlarni zararsizlantirish uchun tanlaydi, farmatsevtlar tarkibida galogen bo‘lgan moddalarning xulqini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Tish pastasi va tuz qadog‘idagi tarkib ro‘yxatini o‘qib, galogen nomlarini (ftorid, yodid yoki yodat) toping va ularni davriy jadvaldagi guruhi bilan bog‘lab yozing.

Namunalar
IAIIAIIIAIVAVAVIAVIIAVIIIA1234HHeLiBeBCNOFNeNaMgAlSiPSClArKCaScTiVCrMnFeCoNiCuZnGaGeAsSeBrKr
Tartib raqami 34 bo‘lgan element: elektron konfiguratsiyasi …3d¹⁰ 4s² 4p⁴. Eng tashqi qavat n = 4, demak 4-davr; tashqi qavatda 6 ta elektron bor, demak VI guruh bosh guruhchasi (selen, Se). Yuqori oksidi SeO₃, vodorodli birikmasi H₂Se.
05010015020018611010499NaPSClAtom radiusi, pm
Na, P, S, Cl elementlarining atom radiusi qanday tartibda kamayadi? Hammasi 3-davrda, chapdan o‘ngga radius kamayadi: Na > P > S > Cl.
Sinfda faoliyat

Jadval bilan ishlash: davriy jadvalning bo‘sh nusxasida 2- va 3-davr elementlarini (Li–Ne, Na–Ar) yozing, ostiga yuqori oksid va vodorodli birikma formulalarini yozib chiqing.

Mashq
1
Yod (Z = 53) qaysi davr va guruhda joylashgan? Yuqori oksidi va vodorodli birikmasi formulasini yozing.
2
P va Cl dan qaysi birining elektrmanfiyligi katta?
3
1-, 2- va 3-davrlardagi elementlarning umumiy soni nechta?
4
Mendeleyev jadvalda nima uchun bo‘sh kataklar qoldirgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruv jamg‘armasi uchun savdoHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →