Davriy qonun. D.I. Mendeleyevning davriy sistemasi
1869-yilda D.I. Mendeleyev elementlarni atom massasining ortishi tartibida joylashtirib, ularning xossalari davriy takrorlanishini payqadi va davriy qonunni ta’rifladi: oddiy moddalarning xossalari hamda birikmalarning shakli va xossalari elementlar atom massalariga davriy bog‘liq. Bugungi ta’rifda bu bog‘liqlik atom massasiga emas, yadro zaryadiga (tartib raqamiga, ya’ni elektron konfiguratsiyaga) bog‘lanadi. Jadvalda 7 ta davr bor: davrlardagi elementlar soni 2, 8, 8, 18, 18, 32, 32 ga teng, birinchisidan boshqa har bir davr ishqoriy metalldan boshlanib nodir gaz bilan tugaydi; vertikal bo‘ylab esa guruhlar joylashgan va ularning har biri bosh hamda yonaki guruhchaga bo‘linadi. Chapdan o‘ngga davr bo‘ylab atom radiusi kamayadi, metallik xossalar susayadi, metallmaslik xossalari va elektrmanfiylik ortadi; bosh guruhcha bo‘ylab yuqoridan pastga atom radiusi va metallik xossalari kuchayadi. Elementning eng yuqori musbat oksidlanish darajasi odatda guruh raqamiga teng, shuning uchun V guruh elementining yuqori oksidi E₂O₅, VI guruhniki EO₃; IV–VII guruh bosh guruhcha elementlari uchuvchan vodorodli birikma hosil qiladi (formulasi EH₈₋ₙ, bunda n — guruh raqami). Mendeleyev hali kashf etilmagan elementlar uchun bo‘sh kataklar qoldirdi va ekaalyuminiy (galliy, 1875), ekabor (skandiy, 1879), ekasilitsiy (germaniy, 1886) xossalarini oldindan aytdi; bugun 118 ta element ma’lum, ularning 113, 115, 117 va 118 raqamlilari 2016-yilda nihoniy, moskoviy, tennessin va oganesson deb nomlangan.
| Guruh | Yuqori oksid | H-birikma |
|---|---|---|
| I | E₂O | – |
| II | EO | – |
| III | E₂O₃ | – |
| IV | EO₂ | EH₄ |
| V | E₂O₅ | EH₃ |
| VI | EO₃ | H₂E |
| VII | E₂O₇ | HE |
Tish pastasidagi ftor, yodlangan tuzdagi yod birikmalari va suvni zararsizlantiradigan xlor — hammasi VII guruh galogenlari. Har birida 7 ta tashqi elektron bor va bitta elektron biriktirib −1 zaryadli ion hosil qiladi. Bitta elementning o‘rnini bilgan odam qo‘shni elementlar xulqini ham taxmin qila oladi: Mendeleyev jadvali shunday ishlagan.
Kimyogarlar yangi birikmalar xossasini jadvaldagi o‘rniga qarab taxmin qiladi, suv tozalash texnologlari galogenlarni zararsizlantirish uchun tanlaydi, farmatsevtlar tarkibida galogen bo‘lgan moddalarning xulqini baholaydi.
Tish pastasi va tuz qadog‘idagi tarkib ro‘yxatini o‘qib, galogen nomlarini (ftorid, yodid yoki yodat) toping va ularni davriy jadvaldagi guruhi bilan bog‘lab yozing.
Jadval bilan ishlash: davriy jadvalning bo‘sh nusxasida 2- va 3-davr elementlarini (Li–Ne, Na–Ar) yozing, ostiga yuqori oksid va vodorodli birikma formulalarini yozib chiqing.