Reaksiya tezligiga bosim, hajm va haroratning ta’siri. Katalizator haqida tushuncha
Bosim va hajm faqat gazlar ishtirok etadigan yopiq sistemada tezlikka ta’sir qiladi: hajm n marta kamaysa, bosim n marta ortadi va barcha gazlarning konsentratsiyasi ham n marta ortadi. Bir bosqichli reaksiya uchun tezlik ifodasiga qo‘yib, tezlik necha marta o‘zgarganini topamiz: masalan, 2A + B → … da konsentratsiyalar 3 marta ortsa, v ning o‘zgarishi 3²·3 = 27 marta. Vant-Goff qoidasi: harorat har 10 °C ga ko‘tarilganda tezlik taxminan 2–4 marta ortadi; bu son harorat koeffitsiyenti γ, v₂ = v₁·γ^((t₂ − t₁)/10). Katalizator tezlikni oshiradi, o‘zi reaksiyada sarflanmaydi: u faollanish energiyasini, ya’ni zarrachalar reaksiyaga kirishi uchun kerak bo‘lgan eng kichik energiyani kamaytiradi. Oqsil tabiatli biologik katalizatorlar fermentlar deyiladi; ular qizdirilganda buzilib, ta’sirini yo‘qotadi. Tezlikni kamaytiruvchi moddalar ingibitorlar deyiladi. Katalizator reaksiyani tezlashtiradi, lekin undan oxir-oqibat qancha mahsulot olish mumkinligini o‘zgartirmaydi.
Faqat o‘qituvchi o‘tkazadigan namoyish: dorixonadagi 3 % li vodorod peroksid eritmasiga xom va qaynatilgan kartoshka bo‘lakchasini solib, gaz pufakchalarini taqqoslang. O‘quvchilar eritmaga tegmaydi va ko‘zni himoya qilish qoidalariga amal qiladi. Natijani ferment tushunchasi bilan izohlang.