☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Eritma va eruvchanlik

Darslar 12–13 · 2 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
13

Eruvchanlik

Darslik: 65–70-betlar
MaqsadEruvchanlik koeffitsiyentini, to‘yingan, to‘yinmagan va o‘ta to‘yingan eritmalarni tushuntirish hamda eruvchanlikning harorat va bosimga bog‘liqligini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
eruvchanlik koeffitsiyenti · solubility coefficientto‘yingan eritma · saturated solutiono‘ta to‘yingan eritma · supersaturated solutionkristallanish · crystallisation
Tushuntirish

Moddaning 100 g erituvchida berilgan haroratda erishi mumkin bo‘lgan eng ko‘p massasi eruvchanlik koeffitsiyenti S deyiladi; masalan, S(NaCl, 20 °C) = 36 degani 100 g suvda 36 g tuz eriydi. Eruvchanligiga ko‘ra moddalar yaxshi eriydigan (100 g suvda 10 g dan ko‘p), oz eriydigan (1 g dan kam) va amalda erimaydigan (0,01 g va undan kam) guruhlarga bo‘linadi. Qattiq moddalarning ko‘pchiligi eriganda issiqlik yutilgani uchun harorat ortganda eruvchanligi ortadi (istisnolar bor, masalan Ca(OH)₂); gazlarning eruvchanligi esa harorat ortganda kamayadi, bosim ortganda ortadi — shuning uchun gazli ichimlik qopqog‘i ochilganda gaz pufakchalari ajraladi, g‘avvos esa sekin ko‘tarilishi kerak. Erigan modda boshqa erimaydigan eritma to‘yingan, erishi mumkin bo‘lgandan kam bo‘lsa to‘yinmagan, ko‘p bo‘lsa — o‘ta to‘yingan eritma deyiladi. O‘ta to‘yingan eritma beqaror: aralashtirilsa yoki kristall urug‘i tushsa, ortiqcha tuz cho‘kadi. Issiq to‘yingan eritma sovitilganda eruvchanlik kamayib, ortiqcha modda kristallanadi.

Namunalar
S(KNO₃, 20 °C) = 32 bo‘lsin. 50 g suvda 16 g tuz erib to‘yingan eritma hosil qiladi; eritma massasi 50 + 16 = 66 g. Agar 12 g solinsa, eritma to‘yinmagan bo‘ladi.
Sovitish tajribasi: 60 °C da to‘yingan eritmada S = 110, 20 °C da S = 32 bo‘lsa, har 100 g suvdan 110 – 32 = 78 g tuz kristallanadi.
Sinfda faoliyat

Qiyoslash: sovuq va issiq suvdan olingan gazli ichimliklarni o‘qituvchi yordamida bir vaqtda ochib (idish tashqarisiga qaratmasdan, ko‘z va yuzdan uzoqda), pufakchalar chiqish tezligini harorat bilan bog‘lang. Idishni silkitib ochmang.

Mashq
1
Berilgan haroratda 200 g suvda 40 g tuz erib to‘yingan eritma hosil qildi. S nechaga teng?
2
S = 36 bo‘lsa, 250 g suvda ko‘pi bilan necha gramm tuz eriydi?
3
30 °C da S = 30. 100 g suvda 25 g tuz eritilgan. Eritma to‘yingan, to‘yinmagan yoki o‘ta to‘yinganmi?
4
Nima uchun sovuq suvni xonada qoldirsak, idish devorida mayda pufakchalar paydo bo‘ladi?