ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Eritma va eruvchanlik

Darslar 12–13 · 2 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
13

Eruvchanlik

Darslik: 65–70-betlar
MaqsadEruvchanlik koeffitsiyentini, to‘yingan, to‘yinmagan va o‘ta to‘yingan eritmalarni tushuntirish hamda eruvchanlikning harorat va bosimga bog‘liqligini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
eruvchanlik koeffitsiyenti · solubility coefficientto‘yingan eritma · saturated solutiono‘ta to‘yingan eritma · supersaturated solutionkristallanish · crystallisation
Tushuntirish

Moddaning 100 g erituvchida berilgan haroratda erishi mumkin bo‘lgan eng ko‘p massasi eruvchanlik koeffitsiyenti S deyiladi; masalan, S(NaCl, 20 °C) = 36 degani 100 g suvda 36 g tuz eriydi. Eruvchanligiga ko‘ra moddalar yaxshi eriydigan (100 g suvda 10 g dan ko‘p), oz eriydigan (1 g dan kam) va amalda erimaydigan (0,01 g va undan kam) guruhlarga bo‘linadi. Qattiq moddalarning ko‘pchiligi eriganda issiqlik yutilgani uchun harorat ortganda eruvchanligi ortadi (istisnolar bor, masalan Ca(OH)₂); gazlarning eruvchanligi esa harorat ortganda kamayadi, bosim ortganda ortadi — shuning uchun gazli ichimlik qopqog‘i ochilganda gaz pufakchalari ajraladi, g‘avvos esa sekin ko‘tarilishi kerak. Erigan modda boshqa erimaydigan eritma to‘yingan, erishi mumkin bo‘lgandan kam bo‘lsa to‘yinmagan, ko‘p bo‘lsa — o‘ta to‘yingan eritma deyiladi. O‘ta to‘yingan eritma beqaror: aralashtirilsa yoki kristall urug‘i tushsa, ortiqcha tuz cho‘kadi. Issiq to‘yingan eritma sovitilganda eruvchanlik kamayib, ortiqcha modda kristallanadi.

t, °CS, g / 100 g suv20406080100501001502002500KNO₃32110
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Issiq yozda hovuz yoki ko‘lmakda baliqlar nobud bo‘lishi mumkin: gazlarning suvda eruvchanligi harorat ortgani sari kamayadi. Suvda 20 °C da taxminan 9 mg/l kislorod erisa, 30 °C da taxminan 7,5 mg/l qoladi. Baliqlar nafas oladigan kislorod kamayadi.

Kim ishlatadi

Baliqchilik xo‘jaliklari va akvariumchilar suvdagi kislorodni nazorat qiladi, sho‘ng‘uvchilar va shifokorlar bosimga bog‘liq gaz erishini hisobga oladi, ichimlik ishlab chiqaruvchilar gazlangan suvni salqin joyda saqlashni tavsiya qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Gazlangan ichimlik yoki mineral suv yorlig‘idagi saqlash bo‘yicha tavsiyani o‘qing (masalan, «salqin joyda saqlang») va uni gaz eruvchanligining haroratga bog‘liqligi bilan bir jumlada tushuntiring.

Namunalar
S(KNO₃, 20 °C) = 32 bo‘lsin. 50 g suvda 16 g tuz erib to‘yingan eritma hosil qiladi; eritma massasi 50 + 16 = 66 g. Agar 12 g solinsa, eritma to‘yinmagan bo‘ladi.
Sovitish tajribasi: 60 °C da to‘yingan eritmada S = 110, 20 °C da S = 32 bo‘lsa, har 100 g suvdan 110 – 32 = 78 g tuz kristallanadi.
Sinfda faoliyat

Qiyoslash: sovuq va issiq suvdan olingan gazli ichimliklarni o‘qituvchi yordamida bir vaqtda ochib (idish tashqarisiga qaratmasdan, ko‘z va yuzdan uzoqda), pufakchalar chiqish tezligini harorat bilan bog‘lang. Idishni silkitib ochmang.

Mashq
1
Berilgan haroratda 200 g suvda 40 g tuz erib to‘yingan eritma hosil qildi. S nechaga teng?
2
S = 36 bo‘lsa, 250 g suvda ko‘pi bilan necha gramm tuz eriydi?
3
30 °C da S = 30. 100 g suvda 25 g tuz eritilgan. Eritma to‘yingan, to‘yinmagan yoki o‘ta to‘yinganmi?
4
Nima uchun sovuq suvni xonada qoldirsak, idish devorida mayda pufakchalar paydo bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning universitet tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →