ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tebranish konturi va elektromagnit tebranishlar

Darslar 11–12 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
12

Tebranishlarni grafik ravishda tasvirlash. So‘nuvchi elektromagnit tebranishlar

Darslik: 45–47-betlar
MaqsadElektromagnit tebranishlarni q = qₘcos2πνt, u = Uₘcos2πνt va i = Iₘsin2πνt ko‘rinishida tasvirlash, grafiklarini o‘qish va tebranishlarning so‘nishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
garmonik tebranish · harmonic oscillationamplituda · amplitudefaza siljishi · phase shiftso‘nuvchi tebranishlar · damped oscillations
Tushuntirish

Sinus yoki kosinus qonuni bo‘yicha o‘zgaruvchi kattaliklarning tebranishi garmonik tebranish deyiladi; kattalikning eng katta moduli amplituda. Konturda boshlang‘ich momentda kondensator qₘ zaryad olgan bo‘lsa, zaryad q = qₘcos2πνt, kuchlanish u = q/C = Uₘcos2πνt, tok kuchi i = −Iₘsin2πνt = Iₘcos(2πνt + π/2) qonun bo‘yicha o‘zgaradi. Zaryad va kuchlanish bir xil fazada tebranadi, tok esa ulardan faza bo‘yicha π/2 ga (davrning choragiga) oldinda: zaryad va kuchlanish eng katta bo‘lganda tok nolga teng va aksincha. Real konturda R ≠ 0, tok o‘tganda Q = I²Rt issiqlik ajraladi, shuning uchun to‘la energiya kamayadi va tebranishlar amplitudasi so‘nadi (so‘nuvchi tebranishlar); R qancha katta bo‘lsa, so‘nish shuncha tez, shuningdek davr biroz ortadi. Real tebranishlar garmonik emas, lekin kichik R da ular garmonikka yaqin bo‘ladi.

ty0qiT/4T/23T/4T
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kamerton yoki telefondan chiqayotgan sof ohang 440 Hz bo‘lsa, mikrofondagi kuchlanish u = Uₘ cos(2π·440·t) qonun bilan o‘zgaradi. Davr T = 1/440 ≈ 2,3 ms. Xuddi shunday chastotali konturda tok zaryaddan chorak davr, ya’ni T/4 ≈ 0,57 ms oldin bo‘ladi: zaryad eng katta bo‘lganda tok nolga teng.

Kim ishlatadi

Audio muhandislar tovushni sinus ko‘rinishdagi signal sifatida qayta ishlaydi, radio muhandislar signalning amplitudasi va fazasini boshqaradi, seysmologlar tebranish yozuvlarini chastota va amplituda bo‘yicha tahlil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Barmoqlaringizni bo‘g‘ingizga qo‘yib, avval past, so‘ng baland ohangda ming‘irlang. Titrash sezilishini va baland ohangda soniyadagi tebranishlar ko‘pligini (davr qisqaligini) ayting.

Namunalar
t, msq, μC2468−20−1010200q20 μC1 ms
Kondensator zaryadi q = 20·cos(500π·t) μC (t sekundda). qₘ = 20 μC; 2πν = 500π, ν = 250 Hz, T = 1/ν = 4 ms. t = T/4 = 1 ms da cos(π/2) = 0 — zaryad nol, tok esa maksimal.
t, msu, V1234−15−10−5510150u12 V–12 V
Konturda Uₘ = 12 V, T = 2 ms. Kuchlanish u = 12·cos(2π·500·t) V. t = T/2 = 1 ms da u = 12·cos π = –12 V (kondensator teskari ishorada to‘la zaryadlangan), tok esa nol.
Sinfda faoliyat

Qog‘ozga bir xil o‘qlarda q(t), u(t) va i(t) grafiklarini bir davr uchun chizing (t = 0, T/4, T/2, 3T/4, T nuqtalarida qiymatlarini hisoblab). Tok qaysi grafikdan chorak davr oldinda ekanini ko‘rsating.

Mashq
1
q = 8cos(100πt) mC. Zaryadning amplitudasi va chastotasi qancha?
2
q = qₘcos(400πt) bo‘lsa, chastota necha Hz?
3
Tebranish davri 5 ms. Zaryad qₘ dan nolgacha necha ms da kamayadi?
4
Nima uchun real konturdagi tebranishlar so‘nadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAksiya e’loni va jamg‘armaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →