ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Rezonans va laboratoriya ishi

Darslar 18–19 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
19

Laboratoriya ishi: O‘zgaruvchan tok zanjirida rezonans hodisasini o‘rganish

Darslik: 65-bet
MaqsadRezonans hodisasini laboratoriya ishi sifatida o‘rganish rejasini bilish: UC = UL bo‘ladigan chastotani topish va νr = 1/(2π√(LC)) bilan solishtirish, xatolikni baholash.
Yangi so‘zlar
tovush generatori · audio-frequency generatormultimetr · multimeterrezonans chastotasi · resonance frequencynisbiy xatolik · relative error
Tushuntirish

Ishning maqsadi — ketma-ket R–L–C zanjirda kuchlanishlar rezonansini tajribada topish. Zanjir tovush generatori (past kuchlanishli, taxminan 10 V), temir o‘zakli induktiv g‘altak (L ≈ 1 H), sig‘imi o‘zgaradigan kondensatorlar batareyasi, rezistor, ikkita multimetr va kalitdan iborat. Multimetrlar o‘zgaruvchan kuchlanish rejimida kondensator va g‘altak uchlariga parallel ulanadi. Generator chastotasini sekin oshirib, UC va UL ni yozib boramiz: boshida UC > UL, rezonansda ular tenglashadi (UC = UL), undan keyin UC < UL. Shu tenglik bajarilgan chastota tajribaviy νtajriba. Uni hisob bilan topilgan νr = 1/(2π√(LC)) bilan solishtiramiz va nisbiy xatolik δ = |νr – νtajriba|/ν_r·100 % ni topamiz. UC(ν) va UL(ν) grafiklarining kesishgan nuqtasi rezonans chastotasini ko‘rsatadi. Xavfsizlik: faqat o‘quv generatori (past kuchlanish), tarmoqqa ulanmaydi, o‘qituvchi nazoratida; zanjirni faqat kalit uzilgan holda o‘zgartiring.

!Xavfsizlik
Generator kuchlanishi past (taxminan 10 V) bo‘lsin; zanjirni tarmoqqa ulamang, o‘qituvchi tekshirgandan keyin yoqing, ochiq simlarga tegmang.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tasavvur qiling: texnik konturning rezonans chastotasini L va C bo‘yicha 250 Hz deb hisobladi, o‘lchaganda esa 241 Hz chiqdi. Nisbiy xato (250 − 241)/250 · 100 % = 3,6 %. Agar ruxsat etilgan xato 5 % deb belgilangan bo‘lsa, natija chegarada. Laboratoriya ishi nazariya bilan tajribani solishtirish va xatoni baholashni mashq qildiradi.

Kim ishlatadi

Kalibrovka texniklari asboblarning o‘lchov xatosini tekshiradi, tadqiqotchilar modellarni tajriba bilan solishtiradi, sifat muhandislari mahsulot parametrlari ruxsat etilgan chegarada ekanini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

20 qadam yurish uchun ketadigan vaqtni oldin 5 qadam vaqtidan taxmin qiling (4 barobar ko‘paytirib), so‘ng 20 qadamni soatda o‘lchang. Nisbiy xatoni foizda hisoblang.

Namunalar
L = 1 H, C = 4 μF: νr = 1/(2π√(4·10⁻⁶)) = 1/(2π·2·10⁻³) ≈ 80 Hz. Tajribada UC = UL bo‘lgan chastota 76 Hz: δ = (80 – 76)/80·100 % = 5 %.
ν, HzUC, VUL, V
50145
801010
120514
Jadval: 50 Hz da UC = 14 V, UL = 5 V; 80 Hz da UC = 10 V, UL = 10 V; 120 Hz da UC = 5 V, UL = 14 V. UC = UL to‘g‘ri 80 Hz da, demak rezonans chastotasi taxminan 80 Hz; chastota oshganda UC kamayib, UL ortadi, chunki XC ~ 1/ν, XL ~ ν.
Sinfda faoliyat

Jadval shablonini daftarga chizing: ustunlar — ν, Hz; UC, V; UL, V; UC – UL. Taxminiy qiymatlar bilan (yuqoridagi misol) to‘ldirib, grafik chizing va kesishish nuqtasini toping. Haqiqiy tajribani faqat maktab laboratoriyasida, o‘qituvchi bilan qiling.

Mashq
1
Laboratoriya ishida rezonans qaysi alomat bo‘yicha aniqlanadi?
2
L = 1 H, C = 10 μF. νr ≈ ? (π ≈ 3,14; √(10⁻⁵) ≈ 3,16·10⁻³)
3
νr = 100 Hz, νtajriba = 96 Hz. Nisbiy xatolik necha %?
4
Generator chastotasi oshganda nima uchun avval UC > UL, rezonansdan keyin esa UC < UL?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning birinchi daromadiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →