ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Kondensator va g‘altak o‘zgaruvchan tok zanjirida

Darslar 15–16 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
16

O‘zgaruvchan tok zanjiridagi induktiv g‘altak

Darslik: 57–58-betlar
MaqsadO‘zgaruvchan tok zanjiridagi induktiv g‘altakni tushuntirish: induktiv qarshilik XL = ωL, kuchlanish tokdan π/2 ga oldinda, Iₘ = Uₘ/X_L.
Yangi so‘zlar
induktiv qarshilik · inductive reactanceo‘zinduksiya EYuK · self-induced EMFfaza siljishi · phase shiftreaktiv quvvat · reactive power
Tushuntirish

O‘zgarmas tok manbayiga ketma-ket lampochka va g‘altak ulansa, g‘altak (uning aktiv qarshiligi kichik) deyarli to‘siq bo‘lmaydi; xuddi shu effektiv kuchlanishli o‘zgaruvchan tokda esa lampochka xiraroq yonadi. Sababi — tok o‘zgarganda g‘altakda o‘zinduksiya EYuK paydo bo‘lib, tok o‘zgarishiga qarshilik qiladi. Agar i = Iₘcosωt bo‘lsa, EYuK e = –L·Δi/Δt = ωLIₘsinωt; R = 0 bo‘lganda g‘altak kuchlanishi u = –e = –ωLIₘsinωt = ωLIₘcos(ωt + π/2). Demak, kuchlanish tokdan faza bo‘yicha π/2 ga oldinda (tok kuchlanishdan orqada). Amplitudalar Uₘ = ωL·Iₘ, ya’ni Iₘ = Uₘ/X_L, bunda induktiv qarshilik XL = ωL = 2πνL (Ω). Chastota va induktivlik qancha katta bo‘lsa, XL shuncha katta; o‘zgarmas tokda (ν = 0) XL = 0. XL ham reaktiv qarshilik: energiya issiqlikka aylanmaydi, magnit maydon energiyasi sifatida to‘planib, qaytariladi (o‘rtacha quvvat nol). Induktiv g‘altaklardan yuqori chastotali toklarni to‘sish (drossel) uchun foydalaniladi.

ty0iuT/4T/23T/4T
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikki yo‘nalishli karnaydagi past chastotali (katta) dinamikka g‘altak orqali signal beriladi. Induktivligi 2 mH bo‘lgan g‘altak 100 Hz da XL = 2πνL ≈ 1,3 Ω, 5 kHz da esa ≈ 63 Ω qarshilik ko‘rsatadi. Bas deyarli o‘tadi, yuqori ohanglar esa to‘siladi. Shuning uchun katta dinamik bas, kichigi esa yuqori ohangni chiqaradi.

Kim ishlatadi

Audio muhandislar karnay filtrlarini hisoblaydi, radiotexniklar g‘altak bilan kerakli chastotani ajratadi, elektr tarmoq muhandislari xalaqit beruvchi yuqori chastotali tokni g‘altaklar bilan so‘ndiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Agar ikkita dinamigi bor karnay yoki shunday naushnik ko‘rsangiz, qaysi dinamik chuqur ovozlarni chiqarishini kuzating. Hech narsani ochmang va ulamang; kattaligi nima uchun muhimligini bir jumlada yozing.

Namunalar
Uₘ = 100 V50 mH
Induktivligi 50 mH li g‘altak, ω = 1000 rad/s, Uₘ = 100 V. XL = ωL = 1000·0,05 = 50 Ω; Iₘ = 100/50 = 2 A; kuchlanish tokdan π/2 (chorak davr) oldinda.
ν = 50 Hz (ω ≈ 314 rad/s), L = 0,1 H: XL = 314·0,1 ≈ 31 Ω. Xuddi shu g‘altak ν = 5 kHz da: ω ≈ 31 400, XL ≈ 3140 Ω — 100 marta katta, shuning uchun u yuqori chastotali signalni kuchli susaytiradi.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi bilan: past kuchlanishli o‘zgarmas va o‘zgaruvchan manbada lampochka bilan ketma-ket ulangan g‘altakni solishtiring (ichiga temir o‘zak kiritilsa ham). Lampochka ravshanligi farqini XL = ωL bilan tushuntiring. G‘altaklarni tarmoqqa ulash taqiqlanadi.

Mashq
1
Induktiv qarshilik qaysi kattaliklarga bog‘liq?
2
L = 20 mH, ω = 2000 rad/s. XL necha Ω?
3
Uₘ = 80 V, XL = 40 Ω. Tokning amplitudasi necha A?
4
Nima uchun o‘zgarmas tokda g‘altak «qarshiligi» deyarli nol, o‘zgaruvchan tokda esa katta?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAnjuman taqdimoti uchun qarorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →