O‘zgaruvchan tok zanjiridagi induktiv g‘altak
O‘zgarmas tok manbayiga ketma-ket lampochka va g‘altak ulansa, g‘altak (uning aktiv qarshiligi kichik) deyarli to‘siq bo‘lmaydi; xuddi shu effektiv kuchlanishli o‘zgaruvchan tokda esa lampochka xiraroq yonadi. Sababi — tok o‘zgarganda g‘altakda o‘zinduksiya EYuK paydo bo‘lib, tok o‘zgarishiga qarshilik qiladi. Agar i = Iₘcosωt bo‘lsa, EYuK e = –L·Δi/Δt = ωLIₘsinωt; R = 0 bo‘lganda g‘altak kuchlanishi u = –e = –ωLIₘsinωt = ωLIₘcos(ωt + π/2). Demak, kuchlanish tokdan faza bo‘yicha π/2 ga oldinda (tok kuchlanishdan orqada). Amplitudalar Uₘ = ωL·Iₘ, ya’ni Iₘ = Uₘ/X_L, bunda induktiv qarshilik XL = ωL = 2πνL (Ω). Chastota va induktivlik qancha katta bo‘lsa, XL shuncha katta; o‘zgarmas tokda (ν = 0) XL = 0. XL ham reaktiv qarshilik: energiya issiqlikka aylanmaydi, magnit maydon energiyasi sifatida to‘planib, qaytariladi (o‘rtacha quvvat nol). Induktiv g‘altaklardan yuqori chastotali toklarni to‘sish (drossel) uchun foydalaniladi.
Ikki yo‘nalishli karnaydagi past chastotali (katta) dinamikka g‘altak orqali signal beriladi. Induktivligi 2 mH bo‘lgan g‘altak 100 Hz da XL = 2πνL ≈ 1,3 Ω, 5 kHz da esa ≈ 63 Ω qarshilik ko‘rsatadi. Bas deyarli o‘tadi, yuqori ohanglar esa to‘siladi. Shuning uchun katta dinamik bas, kichigi esa yuqori ohangni chiqaradi.
Audio muhandislar karnay filtrlarini hisoblaydi, radiotexniklar g‘altak bilan kerakli chastotani ajratadi, elektr tarmoq muhandislari xalaqit beruvchi yuqori chastotali tokni g‘altaklar bilan so‘ndiradi.
Agar ikkita dinamigi bor karnay yoki shunday naushnik ko‘rsangiz, qaysi dinamik chuqur ovozlarni chiqarishini kuzating. Hech narsani ochmang va ulamang; kattaligi nima uchun muhimligini bir jumlada yozing.
Faqat o‘qituvchi bilan: past kuchlanishli o‘zgarmas va o‘zgaruvchan manbada lampochka bilan ketma-ket ulangan g‘altakni solishtiring (ichiga temir o‘zak kiritilsa ham). Lampochka ravshanligi farqini XL = ωL bilan tushuntiring. G‘altaklarni tarmoqqa ulash taqiqlanadi.