O‘zgaruvchan tok zanjiridagi aktiv qarshilik
Aktiv qarshilik deb tok o‘tganda elektr energiyasi to‘liq issiqlik, yorug‘lik va boshqa turdagi energiyaga aylanadigan qarshilikni (rezistor, cho‘g‘lanma lampochka, dazmol) aytamiz. Unga u = Uₘcosωt kuchlanish berilsa (ω = 2πν — siklik chastota), Om qonuniga ko‘ra i = u/R = Iₘcosωt, bunda Iₘ = Uₘ/R: tok va kuchlanish bir xil fazada tebranadi, ular orasidagi faza siljishi nolga teng. Oniy quvvat p = i·u = Pₘcos²ωt har doim nomanfiy, o‘rtacha qiymati Pₘ/2 = Iₘ·Uₘ/2. Effektiv qiymat — shunday o‘zgarmas tok kuchi, u aktiv qarshilikda o‘zgaruvchan tok bilan bir xil vaqtda bir xil issiqlik ajratadi: Iₑf = Iₘ/√2 ≈ 0,707·Iₘ, Uₑf = Uₘ/√2. Shu sababli P = Iₑf·Uₑf = Iₑf²·R. Ko‘cha tarmog‘idagi 220 V va 50 Hz — effektiv kuchlanish va chastota; amplituda ≈ 311 V. Voltmetr va ampermetrlar odatda effektiv qiymatlarni ko‘rsatadi. Tarmoq kuchlanishi hayot uchun xavfli: unga hech qachon o‘zingiz tegmang.
Qurilma yorlig‘ida «12 V ~» yozilgan bo‘lsa, bu o‘zgaruvchan kuchlanishning samarali qiymati. Uning amplitudasi 12 · √2 ≈ 17 V. Samarali qiymat aktiv qarshilikda xuddi shuncha o‘zgarmas kuchlanish kabi issiqlik beradigan qiymat, shuning uchun quvvat hisobida shu son ishlatiladi.
Elektrchilar qurilma yorliqlaridagi samarali qiymatlarni tekshiradi, quvvat manbalari muhandislari kuchlanish amplitudasi bilan jihoz izolyatsiyasini moslaydi, audio texniklar signal quvvatini samarali qiymat bilan baholaydi.
Istalgan kichik batareya yorlig‘ini o‘qing: unda kuchlanish yozilgan (masalan, 1,5 V). Batareya o‘zgarmas tok beradi; tarmoqdagi 220 V esa samarali qiymat, amplitudasi undan taxminan 1,4 marta katta. Buni bir jumlada yozing.
Daftarda 220 V tarmoq uchun bir davr (T = 20 ms) ichida u(t), i(t) va p(t) grafiklarini chizing (R = 44 Ω deb). Nima uchun p(t) hech qachon manfiy emasligini va uning o‘rtacha qiymati maksimumning yarmi ekanini ko‘rsating. Tarmoqli qurilmalarga tegmang.