ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tranzistorli generator va aktiv qarshilik

Darslar 13–14 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
14

O‘zgaruvchan tok zanjiridagi aktiv qarshilik

Darslik: 51–54-betlar
MaqsadAktiv qarshilikli o‘zgaruvchan tok zanjirida i = Iₘcosωt, tok va kuchlanishning bir xil fazada bo‘lishini, effektiv qiymatlar Iₑf = Iₘ/√2, Uₑf = Uₘ/√2 va o‘rtacha quvvat P = Iₑf·Uₑf ni qo‘llash.
Yangi so‘zlar
aktiv qarshilik · active resistanceeffektiv qiymat · effective (rms) valueo‘rtacha quvvat · mean powersiklik chastota · angular frequency
Tushuntirish

Aktiv qarshilik deb tok o‘tganda elektr energiyasi to‘liq issiqlik, yorug‘lik va boshqa turdagi energiyaga aylanadigan qarshilikni (rezistor, cho‘g‘lanma lampochka, dazmol) aytamiz. Unga u = Uₘcosωt kuchlanish berilsa (ω = 2πν — siklik chastota), Om qonuniga ko‘ra i = u/R = Iₘcosωt, bunda Iₘ = Uₘ/R: tok va kuchlanish bir xil fazada tebranadi, ular orasidagi faza siljishi nolga teng. Oniy quvvat p = i·u = Pₘcos²ωt har doim nomanfiy, o‘rtacha qiymati Pₘ/2 = Iₘ·Uₘ/2. Effektiv qiymat — shunday o‘zgarmas tok kuchi, u aktiv qarshilikda o‘zgaruvchan tok bilan bir xil vaqtda bir xil issiqlik ajratadi: Iₑf = Iₘ/√2 ≈ 0,707·Iₘ, Uₑf = Uₘ/√2. Shu sababli P = Iₑf·Uₑf = Iₑf²·R. Ko‘cha tarmog‘idagi 220 V va 50 Hz — effektiv kuchlanish va chastota; amplituda ≈ 311 V. Voltmetr va ampermetrlar odatda effektiv qiymatlarni ko‘rsatadi. Tarmoq kuchlanishi hayot uchun xavfli: unga hech qachon o‘zingiz tegmang.

tp0pP = Pₘ/2Pₘ
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qurilma yorlig‘ida «12 V ~» yozilgan bo‘lsa, bu o‘zgaruvchan kuchlanishning samarali qiymati. Uning amplitudasi 12 · √2 ≈ 17 V. Samarali qiymat aktiv qarshilikda xuddi shuncha o‘zgarmas kuchlanish kabi issiqlik beradigan qiymat, shuning uchun quvvat hisobida shu son ishlatiladi.

Kim ishlatadi

Elektrchilar qurilma yorliqlaridagi samarali qiymatlarni tekshiradi, quvvat manbalari muhandislari kuchlanish amplitudasi bilan jihoz izolyatsiyasini moslaydi, audio texniklar signal quvvatini samarali qiymat bilan baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Istalgan kichik batareya yorlig‘ini o‘qing: unda kuchlanish yozilgan (masalan, 1,5 V). Batareya o‘zgarmas tok beradi; tarmoqdagi 220 V esa samarali qiymat, amplitudasi undan taxminan 1,4 marta katta. Buni bir jumlada yozing.

Namunalar
u = 100cos(100πt) V, R = 20 Ω. ν = ω/(2π) = 50 Hz, Iₘ = 100/20 = 5 A, o‘rtacha quvvat P = Iₘ·Uₘ/2 = 5·100/2 = 250 W. Tekshiruv: Iₑf = 5/√2 ≈ 3,54 A, P = Iₑf²R = 12,5·20 = 250 W.
220 V44 Ω
Elektr isitgich 220 V (effektiv) tarmoqqa ulangan, R = 44 Ω. Iₑf = 220/44 = 5 A, P = 220·5 = 1100 W; kuchlanish amplitudasi Uₘ = 220·√2 ≈ 311 V, tok amplitudasi Iₘ ≈ 7,1 A.
Sinfda faoliyat

Daftarda 220 V tarmoq uchun bir davr (T = 20 ms) ichida u(t), i(t) va p(t) grafiklarini chizing (R = 44 Ω deb). Nima uchun p(t) hech qachon manfiy emasligini va uning o‘rtacha qiymati maksimumning yarmi ekanini ko‘rsating. Tarmoqli qurilmalarga tegmang.

Mashq
1
Aktiv qarshilikda tok va kuchlanish orasidagi faza siljishi nimaga teng?
2
Aktiv qarshilik R = 25 Ω, Iₑf = 4 A. O‘rtacha quvvat necha W?
3
Iₘ = 6 A, Uₘ = 50 V bo‘lgan aktiv qarshilikda o‘rtacha quvvat necha W?
4
Nima uchun tarmoqda lampochka sekundiga 100 marta o‘chib-yonsa ham, biz miltillashni sezmaymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning suvenir stendiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →