5-laboratoriya mashg‘uloti
5-laboratoriyaning maqsadi – umurtqali hayvonlarda evolutsiya yo‘nalishlarini ko‘rib, aromorfoz va idioadaptatsiyalarni farqlash. Ishda baliq, amfibiya ho‘l preparatlari va sudralib yuruvchi, qush, sutemizuvchi mulyajlari yoki rasmlari ishlatiladi. Avval har bir sinfning tuzilishi o‘rganiladi va jadvalga aromorfoz yoziladi: baliqda jabra, suzgich, ikki kamerali yurak; amfibiyada o‘pka, uch kamerali yurak, besh barmoqli oyoq; sudralib yuruvchida quruq muguz teri, ichki urug‘lanish, amniotli tuxum; qushda to‘rt kamerali yurak, pat, havo xaltachalari, issiqqonlilik; sutemizuvchida jun, bachadon, sut bezlari, rivojlangan bosh miya. Keyin har bir sinfdan bitta tur tanlab idioadaptatsiya aniqlanadi: elektr skat elektr organlari bilan o‘ljani falajlaydi, yashil qurbaqa nam teri va uzun orqa oyoqlar bilan suv va quruqlikda yashaydi, Markaziy Osiyo toshbaqasi usti qattiq qobiq bilan himoyalanadi, oq laylak uzun oyoq va tumshug‘i bilan sayoz suvda oziq izlaydi, ko‘k kit yog‘ qatlami va tishlar o‘rniga kit mo‘ylovi (baleen) plastinkalari bilan plankton bilan oziqlanadi. Oxirida xulosa: aromorfozlar sinflarni ajratadi, idioadaptatsiyalar esa turlarni muayyan muhitga moslaydi.
| Sinf | Aromorfoz |
|---|---|
| Baliqlar | jabra, suzgichlar, ikki kamerali yurak |
| Amfibiyalar | o‘pka, uch kamerali yurak, besh barmoqli oyoq |
| Sudralib yuruvchilar | quruq shox teri, ichki urug‘lanish, amniot tuxum |
| Qushlar | to‘rt kamerali yurak, patlar, havo xaltalari, issiqqonlilik |
| Sutemizuvchilar | jun, bachadon, sut bezlari, rivojlangan miya |
Hayvonot bog‘i xodimi notanish hayvonga qarab ikki savol beradi: u qaysi sinfga kiradi va yashash joyiga qanday moslashgan? Birinchisi umumiy tuzilishni, ikkinchisi o‘ziga xos xususiyatni ko‘rsatadi. Shu ikki savolga javob hayvonni to‘g‘ri parvarish qilish uchun asos.
Hayvonot bog‘i xodimlari yangi hayvonlarga mos sharoit yaratadi, chegara xizmati vakillari musodara qilingan hayvonlar turini aniqlaydi, muzey kuratorlari namunalarni to‘g‘ri guruhlaydi.
O‘zingiz biladigan bitta hayvonni tanlang va uning sinfidagi barcha hayvonlarga xos bitta belgisini hamda faqat o‘ziga xos bitta belgisini yozing.
| Hayvon | Aromorfoz | Idioadaptatsiya |
|---|---|---|
| Elektr skat | jag‘lar va jabralar | elektr organlari, yassi tana |
| Oq laylak | to‘rt kamerali yurak, patlar | uzun oyoq, uzun tumshuq |
| Ko‘k kit | Belgi |
|---|---|
| Aromorfoz | o‘pka bilan nafas, issiqqonlilik, sut bilan oziqlantirish |
| Idioadaptatsiya | oyoqlar suzgichga aylangan, yog‘ qatlami, kit mo‘ylovi |
Rasm yoki mulyajlar bo‘yicha jadval to‘ldiring: sinf, aromorfoz, tur, idioadaptatsiya. Tayyor ho‘l preparat bo‘lmasa, rasmlar bilan ishlang. Xavfsizlik: ho‘l preparatlar bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi; konservant suyuqlikka tegmang; ishdan so‘ng qo‘llarni yuving.