ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Ayirish va jinsiy organlar, 5-laboratoriya

Darslar 48–49 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
49

5-laboratoriya mashg‘uloti

Darslik: 232-bet
MaqsadUmurtqali hayvonlar misolida aromorfoz va idioadaptatsiyalarni aniqlash va xulosa chiqarish (5-laboratoriya).
Yangi so‘zlar
ho‘l preparat · wet specimenmulyaj · museum modeljadval · tablexulosa · conclusion
Tushuntirish

5-laboratoriyaning maqsadi – umurtqali hayvonlarda evolutsiya yo‘nalishlarini ko‘rib, aromorfoz va idioadaptatsiyalarni farqlash. Ishda baliq, amfibiya ho‘l preparatlari va sudralib yuruvchi, qush, sutemizuvchi mulyajlari yoki rasmlari ishlatiladi. Avval har bir sinfning tuzilishi o‘rganiladi va jadvalga aromorfoz yoziladi: baliqda jabra, suzgich, ikki kamerali yurak; amfibiyada o‘pka, uch kamerali yurak, besh barmoqli oyoq; sudralib yuruvchida quruq muguz teri, ichki urug‘lanish, amniotli tuxum; qushda to‘rt kamerali yurak, pat, havo xaltachalari, issiqqonlilik; sutemizuvchida jun, bachadon, sut bezlari, rivojlangan bosh miya. Keyin har bir sinfdan bitta tur tanlab idioadaptatsiya aniqlanadi: elektr skat elektr organlari bilan o‘ljani falajlaydi, yashil qurbaqa nam teri va uzun orqa oyoqlar bilan suv va quruqlikda yashaydi, Markaziy Osiyo toshbaqasi usti qattiq qobiq bilan himoyalanadi, oq laylak uzun oyoq va tumshug‘i bilan sayoz suvda oziq izlaydi, ko‘k kit yog‘ qatlami va tishlar o‘rniga kit mo‘ylovi (baleen) plastinkalari bilan plankton bilan oziqlanadi. Oxirida xulosa: aromorfozlar sinflarni ajratadi, idioadaptatsiyalar esa turlarni muayyan muhitga moslaydi.

SinfAromorfoz
Baliqlarjabra, suzgichlar, ikki kamerali yurak
Amfibiyalaro‘pka, uch kamerali yurak, besh barmoqli oyoq
Sudralib yuruvchilarquruq shox teri, ichki urug‘lanish, amniot tuxum
Qushlarto‘rt kamerali yurak, patlar, havo xaltalari, issiqqonlilik
Sutemizuvchilarjun, bachadon, sut bezlari, rivojlangan miya
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Hayvonot bog‘i xodimi notanish hayvonga qarab ikki savol beradi: u qaysi sinfga kiradi va yashash joyiga qanday moslashgan? Birinchisi umumiy tuzilishni, ikkinchisi o‘ziga xos xususiyatni ko‘rsatadi. Shu ikki savolga javob hayvonni to‘g‘ri parvarish qilish uchun asos.

Kim ishlatadi

Hayvonot bog‘i xodimlari yangi hayvonlarga mos sharoit yaratadi, chegara xizmati vakillari musodara qilingan hayvonlar turini aniqlaydi, muzey kuratorlari namunalarni to‘g‘ri guruhlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘zingiz biladigan bitta hayvonni tanlang va uning sinfidagi barcha hayvonlarga xos bitta belgisini hamda faqat o‘ziga xos bitta belgisini yozing.

Namunalar
HayvonAromorfozIdioadaptatsiya
Elektr skatjag‘lar va jabralarelektr organlari, yassi tana
Oq laylakto‘rt kamerali yurak, patlaruzun oyoq, uzun tumshuq
Elektr skat: aromorfoz – tog‘ayli baliqlarga xos jag‘lar va jabra; idioadaptatsiya – elektr organlari va yassi tana. Oq laylak: aromorfoz – to‘rt kamerali yurak va pat; idioadaptatsiya – uzun oyoq va uzun tumshuq.
Ko‘k kitBelgi
Aromorfozo‘pka bilan nafas, issiqqonlilik, sut bilan oziqlantirish
Idioadaptatsiyaoyoqlar suzgichga aylangan, yog‘ qatlami, kit mo‘ylovi
Ko‘k kit sutemizuvchi: aromorfoz – o‘pka bilan nafas olish, issiqqonlilik va sut bilan boqish; idioadaptatsiya – suvda yashash uchun oyoqlarning suzgichga aylanishi, yog‘ qatlami va kit mo‘ylovi.
!Diqqat!
Ho‘l preparatlar bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi; konservant suyuqlikka tegmang; ishdan so‘ng qo‘llarni yuving.
Ho‘l preparat (masalan, konservant suyuqlikdagi baliq) bilan ishlashda idishni o‘qituvchi ushlaydi, o‘quvchilar esa faqat kuzatadi.
Sinfda faoliyat

Rasm yoki mulyajlar bo‘yicha jadval to‘ldiring: sinf, aromorfoz, tur, idioadaptatsiya. Tayyor ho‘l preparat bo‘lmasa, rasmlar bilan ishlang. Xavfsizlik: ho‘l preparatlar bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi; konservant suyuqlikka tegmang; ishdan so‘ng qo‘llarni yuving.

Mashq
1
Qaysi sinfda amniotli tuxum birinchi marta paydo bo‘lgan?
2
Oq laylak 10000 km masofani kuniga 400 km uchib o‘tsa, necha kunda yetib boradi? (maksimal tezlikda emas, taxminiy)
3
Nima uchun toshbaqa qobig‘i idioadaptatsiya, to‘rt kamerali yurak esa aromorfoz hisoblanadi?
4
Elektr skatning idioadaptatsiyasini ayting.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘n ikki yil qutisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →