ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Biosferaning tarkibi va tirik modda

Darslar 29–30 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
30

Biosferadagi tirik moddaning xususiyatlari va funksiyalari

Darslik: 142–145-betlar
MaqsadTirik moddaning xususiyatlarini va yetti funksiyasini (energetik, konsentratsiyalash, destruktiv, muhit yaratish, gaz almashinuv, oksidlanish-qaytarilish, transport) misollar bilan tushuntirish.
Yangi so‘zlar
energetik funksiya · energetic functiondestruktiv funksiya · destructive functiongaz almashinuv funksiyasi · gas-exchange functionbiogen migratsiya · biogenic migration
Tushuntirish

Tirik modda tez tarqalish va yashash joylarini egallash, tartibli va tez kimyoviy reaksiyalar (fermentlar tufayli), evolutsion o‘zgarish, muhitga moslashish, energiyani to‘plash hamda xilma-xillik xususiyatlariga ega. Uning vazifalari: energetik – quyosh energiyasini fotosintez orqali organik moddalarga aylantirish va oziq zanjiriga uzatish (qisman torf, ko‘mir, neft sifatida to‘planadi); konsentratsiyalash – ba’zi elementlarni to‘plash (diatomlar va nursimonlarda kremniy, qo‘ng‘ir suvo‘tlarda yod, suyakda kalsiy va fosfor); destruktiv – qoldiqlarni parchalash va tog‘ jinslarini yemirish (bakteriya, lishayniklar, zamburug‘lar); muhit yaratish – atmosfera, cho‘kindi jinslar va tuproqni hosil qilish; gaz almashinuv – O2 va CO2 miqdorini saqlash; oksidlanish-qaytarilish – fotosintez (CO2 qaytariladi), nafas olish (uglevod oksidlanadi) va temir bakteriyalari; transport – elementlarni og‘irlik kuchiga qarshi ham ko‘chirish. Vernadskiy buni atomlarning biogen migratsiyasi deb atagan.

VazifaMisol
Energetikfotosintez, oziq zanjiri
Konsentratsiondiatomlarda kremniy, qo‘ng‘ir suv o‘tlarida yod, suyakda Ca va P
Destruktivbakteriya, lishayniklar, zamburug‘lar
Muhit hosil qiluvchiatmosfera, cho‘kindi jinslar, tuproq
Gaz almashinuviO₂ va CO₂ miqdorini saqlash
Oksidlanish-qaytarilishfotosintez, nafas olish, temir bakteriyalari
Transportelementlarni tortishish kuchiga qarshi ko‘chirish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bog‘bon kompost uyumiga oshxona qoldiqlari va barglarni soladi. Bir necha oydan keyin ular qop-qora, g‘ovak tuproqqa aylanadi: bakteriyalar va zamburug‘lar qoldiqlarni parchalaydi, moddalar yana o‘simliklarga qaytadi. Tirik mavjudotlar moddalarni tinimsiz aylantirib turadi.

Kim ishlatadi

Bog‘bonlar kompost tayyorlaydi, chiqindi qayta ishlash xodimlari organik chiqindilarni boshqaradi, tuproqshunoslar tuproq unumdorligini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Tuproq solingan gul tovasiga bitta tushgan bargni ko‘mib, belgi qo‘ying va bir oy o‘tgach uning qanchalik o‘zgarganini ko‘ring (qo‘lingizni yuving).

Namunalar
Lishayniklar yalang tosh yuzasida kislotalar ajratib uni asta yemiradi, so‘ng ular qoldiqlaridan birinchi tuproq hosil bo‘ladi – destruktiv va muhit yaratish funksiyalari birga ishlaydi.
Baliq bilan oziqlanadigan qush baliqni suvdan quruqlikka olib chiqadi, ko‘chib yuruvchi qushlar esa fosfor va azotni suv havzasidan quruqlikka tashiydi – bu transport funksiyasi.
Sinfda faoliyat

Jadval tuzing: ustunlar – funksiya, tashuvchi organizm, misol. Yetti funksiya uchun o‘zingiz bilgan organizmlarni yozing. Xavfsizlik: faqat qog‘ozda ishlanadi.

Mashq
1
Tirik moddaning energetik funksiyasi nimada?
2
1000 ta diatom suvo‘ti qobig‘idan 3 mg kremniy olinsa, 5000 ta qobiqdan necha mg kremniy olinadi?
3
Nima uchun lishayniklar qoyalarda hayotning boshlovchisi hisoblanadi?
4
Fotosintez va nafas olishda oksidlanish-qaytarilish qanday namoyon bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning shikoyat xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →