Darslar 29–30 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
30
Biosferadagi tirik moddaning xususiyatlari va funksiyalari
Darslik: 142–145-betlar
MaqsadTirik moddaning xususiyatlarini va yetti funksiyasini (energetik, konsentratsiyalash, destruktiv, muhit yaratish, gaz almashinuv, oksidlanish-qaytarilish, transport) misollar bilan tushuntirish.
Tirik modda tez tarqalish va yashash joylarini egallash, tartibli va tez kimyoviy reaksiyalar (fermentlar tufayli), evolutsion o‘zgarish, muhitga moslashish, energiyani to‘plash hamda xilma-xillik xususiyatlariga ega. Uning vazifalari: energetik – quyosh energiyasini fotosintez orqali organik moddalarga aylantirish va oziq zanjiriga uzatish (qisman torf, ko‘mir, neft sifatida to‘planadi); konsentratsiyalash – ba’zi elementlarni to‘plash (diatomlar va nursimonlarda kremniy, qo‘ng‘ir suvo‘tlarda yod, suyakda kalsiy va fosfor); destruktiv – qoldiqlarni parchalash va tog‘ jinslarini yemirish (bakteriya, lishayniklar, zamburug‘lar); muhit yaratish – atmosfera, cho‘kindi jinslar va tuproqni hosil qilish; gaz almashinuv – O2 va CO2 miqdorini saqlash; oksidlanish-qaytarilish – fotosintez (CO2 qaytariladi), nafas olish (uglevod oksidlanadi) va temir bakteriyalari; transport – elementlarni og‘irlik kuchiga qarshi ham ko‘chirish. Vernadskiy buni atomlarning biogen migratsiyasi deb atagan.
Namunalar
Lishayniklar yalang tosh yuzasida kislotalar ajratib uni asta yemiradi, so‘ng ular qoldiqlaridan birinchi tuproq hosil bo‘ladi – destruktiv va muhit yaratish funksiyalari birga ishlaydi.
Baliq bilan oziqlanadigan qush baliqni suvdan quruqlikka olib chiqadi, ko‘chib yuruvchi qushlar esa fosfor va azotni suv havzasidan quruqlikka tashiydi – bu transport funksiyasi.
Sinfda faoliyat
Jadval tuzing: ustunlar – funksiya, tashuvchi organizm, misol. Yetti funksiya uchun o‘zingiz bilgan organizmlarni yozing. Xavfsizlik: faqat qog‘ozda ishlanadi.
Mashq
1
Tirik moddaning energetik funksiyasi nimada?
Quyosh energiyasini fotosintez bilan organik moddalarga aylantirib, oziq zanjiriga uzatadi.
2
1000 ta diatom suvo‘ti qobig‘idan 3 mg kremniy olinsa, 5000 ta qobiqdan necha mg kremniy olinadi?
15
3
Nima uchun lishayniklar qoyalarda hayotning boshlovchisi hisoblanadi?
Ular kislotalar ajratib toshni yemiradi va tuproq hosil bo‘lishini boshlaydi.
4
Fotosintez va nafas olishda oksidlanish-qaytarilish qanday namoyon bo‘ladi?
Fotosintezda CO2 uglevodgacha qaytariladi, nafas olishda uglevod CO2 va suvgacha oksidlanadi.