Biosferadagi tirik moddaning xususiyatlari va funksiyalari
Tirik modda tez tarqalish va yashash joylarini egallash, tartibli va tez kimyoviy reaksiyalar (fermentlar tufayli), evolutsion o‘zgarish, muhitga moslashish, energiyani to‘plash hamda xilma-xillik xususiyatlariga ega. Uning vazifalari: energetik – quyosh energiyasini fotosintez orqali organik moddalarga aylantirish va oziq zanjiriga uzatish (qisman torf, ko‘mir, neft sifatida to‘planadi); konsentratsiyalash – ba’zi elementlarni to‘plash (diatomlar va nursimonlarda kremniy, qo‘ng‘ir suvo‘tlarda yod, suyakda kalsiy va fosfor); destruktiv – qoldiqlarni parchalash va tog‘ jinslarini yemirish (bakteriya, lishayniklar, zamburug‘lar); muhit yaratish – atmosfera, cho‘kindi jinslar va tuproqni hosil qilish; gaz almashinuv – O2 va CO2 miqdorini saqlash; oksidlanish-qaytarilish – fotosintez (CO2 qaytariladi), nafas olish (uglevod oksidlanadi) va temir bakteriyalari; transport – elementlarni og‘irlik kuchiga qarshi ham ko‘chirish. Vernadskiy buni atomlarning biogen migratsiyasi deb atagan.
| Vazifa | Misol |
|---|---|
| Energetik | fotosintez, oziq zanjiri |
| Konsentratsion | diatomlarda kremniy, qo‘ng‘ir suv o‘tlarida yod, suyakda Ca va P |
| Destruktiv | bakteriya, lishayniklar, zamburug‘lar |
| Muhit hosil qiluvchi | atmosfera, cho‘kindi jinslar, tuproq |
| Gaz almashinuvi | O₂ va CO₂ miqdorini saqlash |
| Oksidlanish-qaytarilish | fotosintez, nafas olish, temir bakteriyalari |
| Transport | elementlarni tortishish kuchiga qarshi ko‘chirish |
Bog‘bon kompost uyumiga oshxona qoldiqlari va barglarni soladi. Bir necha oydan keyin ular qop-qora, g‘ovak tuproqqa aylanadi: bakteriyalar va zamburug‘lar qoldiqlarni parchalaydi, moddalar yana o‘simliklarga qaytadi. Tirik mavjudotlar moddalarni tinimsiz aylantirib turadi.
Bog‘bonlar kompost tayyorlaydi, chiqindi qayta ishlash xodimlari organik chiqindilarni boshqaradi, tuproqshunoslar tuproq unumdorligini kuzatadi.
Tuproq solingan gul tovasiga bitta tushgan bargni ko‘mib, belgi qo‘ying va bir oy o‘tgach uning qanchalik o‘zgarganini ko‘ring (qo‘lingizni yuving).
Jadval tuzing: ustunlar – funksiya, tashuvchi organizm, misol. Yetti funksiya uchun o‘zingiz bilgan organizmlarni yozing. Xavfsizlik: faqat qog‘ozda ishlanadi.