Darslar 25–26 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
26
3-laboratoriya mashg‘uloti
Darslik: 131–132-betlar
MaqsadTabiiy (cho‘l) va sun’iy (paxtazor) ekotizimlarni oziq zanjiri va xususiyatlari bo‘yicha taqqoslash; jadvallar bilan ishlash.
3-laboratoriya mashg‘ulotida tabiiy va sun’iy ekotizim solishtiriladi. Avval har ikkala ekotizimda uchraydigan turlar ro‘yxati tuziladi va ular produtsent, konsument yoki redutsentga ajratiladi. Keyin jadval to‘ldiriladi: tabiiy ekotizimda tanlanish tabiiy bo‘lib, ta’sir kam, tur xilma-xilligi katta, o‘zini boshqarish bor; paxtazorda esa inson maksimal hosilni maqsad qiladi, tanlash sun’iy, qo‘shimcha energiya va o‘g‘it kiritiladi, mineral moddalar hosil bilan chiqib ketadi. Ikkala ekotizimda ham produtsent, konsument va redutsent bor, asosiy energiya manbai quyosh, ekologik piramida qoidasi amal qiladi. Xulosa: ular tuzilishi bo‘yicha o‘xshash, ammo barqarorlik va boshqarilishi bo‘yicha farq qiladi.
Namunalar
Cho‘lda saksovul (produtsent) → qumsichqon (konsument) → ilon (konsument) → qush-yirtqich; o‘lgan qoldiqlarni bakteriya va zamburug‘lar (redutsent) parchalaydi. Paxtazorda paxta → so‘ruvchi shira → xonqizi → chumchuq; tur soni ancha kam.
Sanash: cho‘lda 24 tur, paxtazorda 6 tur topilgan bo‘lsa, cho‘ldagi tur soni paxtazordagidan 24 : 6 = 4 marta ko‘p. Bu tabiiy ekotizimda xilma-xillik katta ekanini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
Maktab hovlisi yoki yaqin bog‘dan ikkita 5 × 5 qadam maydon tanlang (biri tabiiy o‘t, biri ekilgan gul tuvagi yoki ekin). 10 daqiqa ichida topilgan tur sonini sanang va jadvalga yozing. Hasharotlarni ushlamang, ularga tegmang; ari va ilonlardan uzoq turing.
Mashq
1
Ikkala ekotizimda ham bo‘ladigan uchta umumiy belgini yozing.
Produtsent, konsument va redutsentlar mavjud; asosiy energiya manbai quyosh; ekologik piramida qoidasi amal qiladi.
2
Tabiiy ekotizimda 30 tur, paxtazorda 5 tur bor. Tabiiy ekotizimda necha marta ko‘p tur bor?
6
3
Nima uchun paxtazorda mineral moddalar kamayadi, cho‘lda esa kamaymaydi?
Paxtazorda hosil bilan moddalar olib chiqib ketiladi, cho‘lda esa redutsentlar ularni tuproqqa qaytaradi.
4
Olabug‘a, xlorella suvo‘ti, qarabuzov, dafniya, ninachi lichinkasi ishtirokida suv havzasi oziq zanjirini tuzing.