ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Inson ekologiyasi va ekotizimlarni solishtirish

Darslar 25–26 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
26

3-laboratoriya mashg‘uloti

Darslik: 131–132-betlar
MaqsadTabiiy (cho‘l) va sun’iy (paxtazor) ekotizimlarni oziq zanjiri va xususiyatlari bo‘yicha taqqoslash; jadvallar bilan ishlash.
Yangi so‘zlar
produtsent · producerkonsument · consumerredutsent · decomposertaqqoslash · comparison
Tushuntirish

3-laboratoriya mashg‘ulotida tabiiy va sun’iy ekotizim solishtiriladi. Avval har ikkala ekotizimda uchraydigan turlar ro‘yxati tuziladi va ular produtsent, konsument yoki redutsentga ajratiladi. Keyin jadval to‘ldiriladi: tabiiy ekotizimda tanlanish tabiiy bo‘lib, ta’sir kam, tur xilma-xilligi katta, o‘zini boshqarish bor; paxtazorda esa inson maksimal hosilni maqsad qiladi, tanlash sun’iy, qo‘shimcha energiya va o‘g‘it kiritiladi, mineral moddalar hosil bilan chiqib ketadi. Ikkala ekotizimda ham produtsent, konsument va redutsent bor, asosiy energiya manbai quyosh, ekologik piramida qoidasi amal qiladi. Xulosa: ular tuzilishi bo‘yicha o‘xshash, ammo barqarorlik va boshqarilishi bo‘yicha farq qiladi.

BelgiCho‘l (tabiiy)Paxta dalasi
Tanlanishtabiiysun’iy
Tur xilma-xilligiyuqorikam
Qo‘shimcha energiya, o‘g‘ityo‘qha
O‘zini boshqarishboryo‘q
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kengashi yangi o‘quv bog‘i uchun ikki joyni solishtiradi: quyoshli burchak va soyali burchak. Ikkalasi uchun bir xil qatorlar tuziladi: kunlik yorug‘lik, tuproq, yaqin suv manbai va shamol. Shunday jadvalda tanlov fikr emas, dalilga tayanadi.

Kim ishlatadi

Shahar rejalashtiruvchilari ikki maydondan birini tanlaydi, tadqiqotchilar ikki yashash muhitini bir xil ko‘rsatkichlar bilan solishtiradi, fermerlar ikki yer bo‘lagini hosildorlik bo‘yicha taqqoslaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki narsani (masalan, ikkita olma yoki ikkita barg) bir xil to‘rt qator bilan jadvalda solishtiring: rangi, kattaligi, yuzasi, hidi.

Namunalar
Cho‘lda saksovul (produtsent) → qumsichqon (konsument) → ilon (konsument) → qush-yirtqich; o‘lgan qoldiqlarni bakteriya va zamburug‘lar (redutsent) parchalaydi. Paxtazorda paxta → so‘ruvchi shira → xonqizi → chumchuq; tur soni ancha kam.
0510152025246Cho‘lPaxta dalasiturlar soni
Sanash: cho‘lda 24 tur, paxtazorda 6 tur topilgan bo‘lsa, cho‘ldagi tur soni paxtazordagidan 24 : 6 = 4 marta ko‘p. Bu tabiiy ekotizimda xilma-xillik katta ekanini ko‘rsatadi.
!Diqqat!
Hasharotlarni ushlamang va ularga tegmang; ari va ilonlardan uzoq turing.
Dala ishida turlarni faqat kuzatamiz va sanaymiz: ari uyasi yoki ilon ko‘rilsa, o‘sha joydan uzoqlashib, o‘qituvchiga aytamiz.
Sinfda faoliyat

Maktab hovlisi yoki yaqin bog‘dan ikkita 5 × 5 qadam maydon tanlang (biri tabiiy o‘t, biri ekilgan gul tuvagi yoki ekin). 10 daqiqa ichida topilgan tur sonini sanang va jadvalga yozing. Hasharotlarni ushlamang, ularga tegmang; ari va ilonlardan uzoq turing.

Mashq
1
Ikkala ekotizimda ham bo‘ladigan uchta umumiy belgini yozing.
2
Tabiiy ekotizimda 30 tur, paxtazorda 5 tur bor. Tabiiy ekotizimda necha marta ko‘p tur bor?
3
Nima uchun paxtazorda mineral moddalar kamayadi, cho‘lda esa kamaymaydi?
4
Olabug‘a, xlorella suvo‘ti, qarabuzov, dafniya, ninachi lichinkasi ishtirokida suv havzasi oziq zanjirini tuzing.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning motivatsion xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →