ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Sun’iy ekotizimlar va barqarorlik

Darslar 23–24 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
24

Biogeotsenozlarning barqarorligi

Darslik: 122–125-betlar
MaqsadBiogeotsenozlarning barqarorligi va gomeostazini, suksessiya turlarini (birlamchi, ikkilamchi), klimaks bosqichini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
gomeostaz · homeostasisbirlamchi suksessiya · primary successionikkilamchi suksessiya · secondary successionklimaks · climax
Tushuntirish

Ekotizim barqarorligi – o‘zgargan omillar ta’sirida ham o‘z tuzilishi va funksiyasini saqlay olish qobiliyati; u moddalar aylanishi, quyosh energiyasi oqimi, turlar xilma-xilligi va murakkab oziq aloqalari bilan ta’minlanadi. Turlar qancha ko‘p va populatsiyalar genetik jihatdan qancha xilma-xil bo‘lsa, muhit o‘zgarganda biror tur yo‘qolsa ham, boshqalari uning vazifasini bajaradi. Gomeostaz – ekotizimning o‘z-o‘zini boshqarib, dinamik muvozanatni saqlashi; inson oziq zanjirini buzsa, gomeostaz yo‘qoladi. Suksessiya – jamoalarning izchil almashinuvi. Birlamchi suksessiya tuproq va o‘simlik yo‘q joyda (vulqon lavasi, yangi qum tepa, yalang‘och qoya) boshlanadi: lishaynik va yo‘sinlar → o‘tlar → butalar → daraxtlar; tuproq asta hosil bo‘ladi, yuzlab yil ketadi. Ikkilamchi suksessiya yong‘in, kesish, tashlandiq dala kabi buzilishdan keyin tuproqda urug‘ va ildizlar saqlanganda ro‘y beradi va tezroq kechadi. Natijada klimaks – muvozanatli, barqaror jamoa (tayga, dasht) shakllanadi; unda hosil bo‘lgan biomassa taxminan sarflanadigan biomassaga teng. Biologik xilma-xillik qanchalik yuqori bo‘lsa, ekotizim stressdan (qurg‘oqchilik, yong‘in) tezroq tiklanadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yangi beton devor tagidagi nam joyda avval yupqa yashil qatlam paydo bo‘ladi, bir necha oy o‘tgach yoriqlarda mayda o‘tlar ko‘karadi. Toshloq joylarda ham tuproq shu tariqa sekin to‘planadi. Birinchi kelgan jonzotlar keyingilar uchun joy tayyorlaydi.

Kim ishlatadi

Karyer va qurilish joylarini qayta tiklovchi muhandislar yerga birinchi o‘simliklarni ekadi, o‘rmon xodimlari yong‘indan keyin o‘rmon qanday tiklanishini kuzatadi, bog‘bonlar begona o‘tlarning birinchi paydo bo‘lishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Devor yoki yo‘lkadagi yoriqni (devorga chiqmasdan, yerdan turib) kuzating va bir necha hafta davomida u yerda qanday o‘simlik paydo bo‘lishini yozib boring.

Namunalar
BelgiBirlamchiIkkilamchi
Boshlanishiyalang‘och qoya, lavayong‘in, kesishdan keyin
Tuproqyo‘q, asta hosil bo‘ladiurug‘ va ildizlar bilan saqlangan
Tezligiyuzlab yiltezroq (archazor 20–30 yilda)
Qoyali yalang‘och tog‘ yonbag‘rida avval lishayniklar toshni kislota bilan yemirib, birinchi tuproqni hosil qiladi, so‘ng yo‘sin, bir yillik o‘tlar, butalar va archa o‘rmoni paydo bo‘ladi: bu birlamchi suksessiya. Qaror topgan archazor yong‘indan so‘ng 20–30 yilda butazor orqali qayta tiklansa, bu ikkilamchi suksessiya.
0510152025525A (40 tur)B (8 tur)boylik kamayishi, %
A jamoada 40 tur, B jamoada 8 tur bor. Hasharot zararkunandasi 2 turni yo‘q qildi: A da tur boyligi 2·100 : 40 = 5 %, B da 2·100 : 8 = 25 % kamaydi. B ning ekologik ahvoli og‘irroq, shuning uchun xilma-xillik zarar ta’sirini yumshatadi.
Sinfda faoliyat

Guruhda «Suksessiya zinapoyasi» chizing: bir bo‘sh qum tepa uchun 6 bosqichni (vaqt, o‘simlik, tuproq, hayvon) ketma-ket yozing va qaysi bosqichdan klimaks boshlanishini taxmin qiling. Qum va tuproq ishlarida changdan niqob taqing; yong‘in qoldirilgan joylarga bormang.

Mashq
1
Birlamchi va ikkilamchi suksessiyani farqlang.
2
Klimaks nima?
3
40 turli jamoada 4 tur yo‘qolsa, tur boyligi necha foizga kamayadi?
4
Nima uchun agroekotizim klimaksga yetmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAnvarning tayyorgarlik rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →