Biogeotsenozlarning barqarorligi
Ekotizim barqarorligi – o‘zgargan omillar ta’sirida ham o‘z tuzilishi va funksiyasini saqlay olish qobiliyati; u moddalar aylanishi, quyosh energiyasi oqimi, turlar xilma-xilligi va murakkab oziq aloqalari bilan ta’minlanadi. Turlar qancha ko‘p va populatsiyalar genetik jihatdan qancha xilma-xil bo‘lsa, muhit o‘zgarganda biror tur yo‘qolsa ham, boshqalari uning vazifasini bajaradi. Gomeostaz – ekotizimning o‘z-o‘zini boshqarib, dinamik muvozanatni saqlashi; inson oziq zanjirini buzsa, gomeostaz yo‘qoladi. Suksessiya – jamoalarning izchil almashinuvi. Birlamchi suksessiya tuproq va o‘simlik yo‘q joyda (vulqon lavasi, yangi qum tepa, yalang‘och qoya) boshlanadi: lishaynik va yo‘sinlar → o‘tlar → butalar → daraxtlar; tuproq asta hosil bo‘ladi, yuzlab yil ketadi. Ikkilamchi suksessiya yong‘in, kesish, tashlandiq dala kabi buzilishdan keyin tuproqda urug‘ va ildizlar saqlanganda ro‘y beradi va tezroq kechadi. Natijada klimaks – muvozanatli, barqaror jamoa (tayga, dasht) shakllanadi; unda hosil bo‘lgan biomassa taxminan sarflanadigan biomassaga teng. Biologik xilma-xillik qanchalik yuqori bo‘lsa, ekotizim stressdan (qurg‘oqchilik, yong‘in) tezroq tiklanadi.
Yangi beton devor tagidagi nam joyda avval yupqa yashil qatlam paydo bo‘ladi, bir necha oy o‘tgach yoriqlarda mayda o‘tlar ko‘karadi. Toshloq joylarda ham tuproq shu tariqa sekin to‘planadi. Birinchi kelgan jonzotlar keyingilar uchun joy tayyorlaydi.
Karyer va qurilish joylarini qayta tiklovchi muhandislar yerga birinchi o‘simliklarni ekadi, o‘rmon xodimlari yong‘indan keyin o‘rmon qanday tiklanishini kuzatadi, bog‘bonlar begona o‘tlarning birinchi paydo bo‘lishini kuzatadi.
Devor yoki yo‘lkadagi yoriqni (devorga chiqmasdan, yerdan turib) kuzating va bir necha hafta davomida u yerda qanday o‘simlik paydo bo‘lishini yozib boring.
| Belgi | Birlamchi | Ikkilamchi |
|---|---|---|
| Boshlanishi | yalang‘och qoya, lava | yong‘in, kesishdan keyin |
| Tuproq | yo‘q, asta hosil bo‘ladi | urug‘ va ildizlar bilan saqlangan |
| Tezligi | yuzlab yil | tezroq (archazor 20–30 yilda) |
Guruhda «Suksessiya zinapoyasi» chizing: bir bo‘sh qum tepa uchun 6 bosqichni (vaqt, o‘simlik, tuproq, hayvon) ketma-ket yozing va qaysi bosqichdan klimaks boshlanishini taxmin qiling. Qum va tuproq ishlarida changdan niqob taqing; yong‘in qoldirilgan joylarga bormang.