Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
2
Ekologiyaning rivojlanishi, bo‘limlari va metodlari
Darslik: 9–13-betlar
MaqsadEkologiyaning rivojlanish bosqichlarini, bo‘limlarini va tadqiqot metodlarini (dala, tajriba, modellashtirish) farqlash.
Organizmlar va muhit munosabatlari haqidagi dastlabki fikrlar antik faylasuflar asarlarida, shuningdek al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino va Bobur kabi Sharq olimlari asarlarida uchraydi. XIX asrda A. Gumbold muhit omillarining o‘simliklarga ta’sirini o‘rgandi, 1866-yilda Gekkel «ekologiya» atamasini kiritdi, 1935-yilda A. Tensli «ekotizim» (ekosistema), V. N. Sukachev esa «biogeotsenoz» tushunchasini ishlab chiqdi. Ekologiya o‘rganish obyektiga qarab bo‘linadi: autekologiya – alohida organizm va muhit; demekologiya – populatsiyalar soni va tuzilishi; sinekologiya – turli turlar jamoalari; biogeotsenologiya – ekotizimlar; global ekologiya – biosfera. Amaliy yo‘nalishlar ham bor: landshaft, sanoat, ijtimoiy va matematik ekologiya. Metodlar uch guruh: dala metodi (tabiiy sharoitda kuzatish, sanash, qushlarni halqalash), tajriba metodi (bitta omilni laboratoriyada o‘zgartirib o‘rganish; akvarium – chuchuk suv havzasining modeli) va matematik modellashtirish (tizim xossalarini kompyuterda hisoblab, kelajakdagi o‘zgarishlarni bashorat qilish).
Namunalar
«Tog‘ yon bag‘rida yashovchi sariq sug‘urlar koloniyasida urg‘ochilar soni ikki yilda ortdi» – bu demekologiya masalasi (populatsiya soni). «Bitta sug‘urning qish uyqusiga tayyorlanish xulqi» – autekologiya. «Sug‘urlar, yirtqichlar va o‘tlar jamoasi» – sinekologiya.
Tadqiqotchi tuproq namligi o‘simlik o‘sishiga ta’sirini bilmoqchi. Dala metodida u tabiiy maydonda namlik va boshqa omillar (harorat, yorug‘lik) birgalikda ta’sir etishini qayd etadi; tajriba metodida esa o‘sha o‘simlikni bir xil haroratda va yorug‘likda, faqat sug‘orish miqdorini o‘zgartirib o‘stiradi – shunda faqat namlikning ta’siri ko‘rinadi.
Sinfda faoliyat
Maktab hovlisida yoki bog‘da 1 m² maydonni ip bilan belgilab, undagi o‘simlik turlari sonini sanang va daftarga yozing – bu dala metodining kichik namunasi. Tuproqni kovlamang, notanish o‘simlik va hasharotlarga tegmang; qurol va asbobdan o‘qituvchi bilan foydalaning.
Mashq
1
Autekologiya va sinekologiyaning farqi nimada?
Autekologiya yakka organizmning muhit bilan munosabatini, sinekologiya esa turli turlar jamoasini o‘rganadi.
2
Qushlarni halqalash qaysi metodga kiradi va nima uchun?
Dala metodi: qushlarning tabiiy sharoitdagi ko‘chishi va soni kuzatiladi.
3
Nima uchun tabiatda bitta omilning ta’sirini alohida o‘rganish qiyin?
Chunki barcha omillar majmua bo‘lib birga ta’sir qiladi; shuning uchun tajribada modellashtiriladi (masalan, akvariumda).
4
Tensli va Sukachevning ekologiyaga qo‘shgan hissasini yozing.
Tensli 1935-yilda «ekotizim», Sukachev «biogeotsenoz» tushunchasini ishlab chiqdi.