Ekologiyaning rivojlanishi, bo‘limlari va metodlari
Organizmlar va muhit munosabatlari haqidagi dastlabki fikrlar antik faylasuflar asarlarida, shuningdek al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino va Bobur kabi Sharq olimlari asarlarida uchraydi. XIX asrda A. Gumbold muhit omillarining o‘simliklarga ta’sirini o‘rgandi, 1866-yilda Gekkel «ekologiya» atamasini kiritdi, 1935-yilda A. Tensli «ekotizim» (ekosistema), V. N. Sukachev esa «biogeotsenoz» tushunchasini ishlab chiqdi. Ekologiya o‘rganish obyektiga qarab bo‘linadi: autekologiya – alohida organizm va muhit; demekologiya – populatsiyalar soni va tuzilishi; sinekologiya – turli turlar jamoalari; biogeotsenologiya – ekotizimlar; global ekologiya – biosfera. Amaliy yo‘nalishlar ham bor: landshaft, sanoat, ijtimoiy va matematik ekologiya. Metodlar uch guruh: dala metodi (tabiiy sharoitda kuzatish, sanash, qushlarni halqalash), tajriba metodi (bitta omilni laboratoriyada o‘zgartirib o‘rganish; akvarium – chuchuk suv havzasining modeli) va matematik modellashtirish (tizim xossalarini kompyuterda hisoblab, kelajakdagi o‘zgarishlarni bashorat qilish).
| Bo‘lim | Nimani o‘rganadi |
|---|---|
| Autekologiya | alohida organizm va muhit |
| Demekologiya | populyatsiya soni va tuzilishi |
| Sinekologiya | turli turlar jamoasi |
| Biogeotsenologiya | ekotizimlar |
| Global ekologiya | biosfera |
Shahar bog‘ining qorovuli odamlar ko‘paygani sari qushlar kamayyaptimi, deb o‘ylaydi. Bog‘ni tajriba uchun o‘zgartirib bo‘lmaydi, shuning uchun u bir necha bog‘da bir xil vaqtda qushlarni sanaydi va sonlarni yozib boradi. Bir necha oydan keyin jadvaldagi sonlar savolga javob beradi.
Qo‘riqxona xodimlari hayvonlar sonini dalada sanaydi, baliqchilik mutaxassislari suv havzalarida aholi sonini kuzatadi, iqlim modelchilari esa to‘plangan ma’lumotlardan kelgusi o‘zgarishlarni hisoblaydi.
Deraza yoki hovlidan bir joyni tanlang va uch kun ketma-ket bir xil vaqtda ikki daqiqa ichida o‘tgan qushlarni (yoki mashinalarni) sanab, sonlarni daftarga yozing. Sonlar qanday o‘zgardi?
| Savol | Bo‘lim |
|---|---|
| Sug‘urlar urg‘ochilari soni ikki yilda ortdi | demekologiya |
| Bitta sug‘ur qishga qanday tayyorlanadi | autekologiya |
| Sug‘ur, yirtqichlar va o‘tlar jamoasi | sinekologiya |
| Usul | Qanday o‘rganadi |
|---|---|
| Dala | namlik boshqa omillar (harorat, yorug‘lik) bilan birga qayd etiladi |
| Tajriba | harorat va yorug‘lik teng, faqat suv miqdori o‘zgartiriladi |
Maktab hovlisida yoki bog‘da 1 m² maydonni ip bilan belgilab, undagi o‘simlik turlari sonini sanang va daftarga yozing – bu dala metodining kichik namunasi. Tuproqni kovlamang, notanish o‘simlik va hasharotlarga tegmang; qurol va asbobdan o‘qituvchi bilan foydalaning.