ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Ekologiya fan sifatida

Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya 11-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2018
2

Ekologiyaning rivojlanishi, bo‘limlari va metodlari

Darslik: 9–13-betlar
MaqsadEkologiyaning rivojlanish bosqichlarini, bo‘limlarini va tadqiqot metodlarini (dala, tajriba, modellashtirish) farqlash.
Yangi so‘zlar
autekologiya · autecologydemekologiya · demecology (population ecology)sinekologiya · synecology (community ecology)matematik modellashtirish · mathematical modelling
Tushuntirish

Organizmlar va muhit munosabatlari haqidagi dastlabki fikrlar antik faylasuflar asarlarida, shuningdek al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino va Bobur kabi Sharq olimlari asarlarida uchraydi. XIX asrda A. Gumbold muhit omillarining o‘simliklarga ta’sirini o‘rgandi, 1866-yilda Gekkel «ekologiya» atamasini kiritdi, 1935-yilda A. Tensli «ekotizim» (ekosistema), V. N. Sukachev esa «biogeotsenoz» tushunchasini ishlab chiqdi. Ekologiya o‘rganish obyektiga qarab bo‘linadi: autekologiya – alohida organizm va muhit; demekologiya – populatsiyalar soni va tuzilishi; sinekologiya – turli turlar jamoalari; biogeotsenologiya – ekotizimlar; global ekologiya – biosfera. Amaliy yo‘nalishlar ham bor: landshaft, sanoat, ijtimoiy va matematik ekologiya. Metodlar uch guruh: dala metodi (tabiiy sharoitda kuzatish, sanash, qushlarni halqalash), tajriba metodi (bitta omilni laboratoriyada o‘zgartirib o‘rganish; akvarium – chuchuk suv havzasining modeli) va matematik modellashtirish (tizim xossalarini kompyuterda hisoblab, kelajakdagi o‘zgarishlarni bashorat qilish).

Bo‘limNimani o‘rganadi
Autekologiyaalohida organizm va muhit
Demekologiyapopulyatsiya soni va tuzilishi
Sinekologiyaturli turlar jamoasi
Biogeotsenologiyaekotizimlar
Global ekologiyabiosfera
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shahar bog‘ining qorovuli odamlar ko‘paygani sari qushlar kamayyaptimi, deb o‘ylaydi. Bog‘ni tajriba uchun o‘zgartirib bo‘lmaydi, shuning uchun u bir necha bog‘da bir xil vaqtda qushlarni sanaydi va sonlarni yozib boradi. Bir necha oydan keyin jadvaldagi sonlar savolga javob beradi.

Kim ishlatadi

Qo‘riqxona xodimlari hayvonlar sonini dalada sanaydi, baliqchilik mutaxassislari suv havzalarida aholi sonini kuzatadi, iqlim modelchilari esa to‘plangan ma’lumotlardan kelgusi o‘zgarishlarni hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Deraza yoki hovlidan bir joyni tanlang va uch kun ketma-ket bir xil vaqtda ikki daqiqa ichida o‘tgan qushlarni (yoki mashinalarni) sanab, sonlarni daftarga yozing. Sonlar qanday o‘zgardi?

Namunalar
SavolBo‘lim
Sug‘urlar urg‘ochilari soni ikki yilda ortdidemekologiya
Bitta sug‘ur qishga qanday tayyorlanadiautekologiya
Sug‘ur, yirtqichlar va o‘tlar jamoasisinekologiya
«Tog‘ yon bag‘rida yashovchi sariq sug‘urlar koloniyasida urg‘ochilar soni ikki yilda ortdi» – bu demekologiya masalasi (populatsiya soni). «Bitta sug‘urning qish uyqusiga tayyorlanish xulqi» – autekologiya. «Sug‘urlar, yirtqichlar va o‘tlar jamoasi» – sinekologiya.
UsulQanday o‘rganadi
Dalanamlik boshqa omillar (harorat, yorug‘lik) bilan birga qayd etiladi
Tajribaharorat va yorug‘lik teng, faqat suv miqdori o‘zgartiriladi
Tadqiqotchi tuproq namligi o‘simlik o‘sishiga ta’sirini bilmoqchi. Dala metodida u tabiiy maydonda namlik va boshqa omillar (harorat, yorug‘lik) birgalikda ta’sir etishini qayd etadi; tajriba metodida esa o‘sha o‘simlikni bir xil haroratda va yorug‘likda, faqat sug‘orish miqdorini o‘zgartirib o‘stiradi – shunda faqat namlikning ta’siri ko‘rinadi.
Sinfda faoliyat

Maktab hovlisida yoki bog‘da 1 m² maydonni ip bilan belgilab, undagi o‘simlik turlari sonini sanang va daftarga yozing – bu dala metodining kichik namunasi. Tuproqni kovlamang, notanish o‘simlik va hasharotlarga tegmang; qurol va asbobdan o‘qituvchi bilan foydalaning.

Mashq
1
Autekologiya va sinekologiyaning farqi nimada?
2
Qushlarni halqalash qaysi metodga kiradi va nima uchun?
3
Nima uchun tabiatda bitta omilning ta’sirini alohida o‘rganish qiyin?
4
Tensli va Sukachevning ekologiyaga qo‘shgan hissasini yozing.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruvchi yilining birinchi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →