☰ Mundarija · Astronomiya

Planetalarning konfiguratsiyalari va davrlari

Darslar 20–21 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
21

Planetalarning Quyosh atrofida aylanish davrlari

Darslik: 37-bet
MaqsadPlanetaning yulduz (sidereal) va sinodik davri orasidagi bog‘lanishni qo‘llash.
Yangi so‘zlar
yulduz davri · sidereal periodsinodik davr · synodic periodYer yili · Earth’s yearorbital tezlik · orbital speed
Tushuntirish

Yulduz (sidereal) davr T – planetaning yulduzlarga nisbatan Quyosh atrofida bir marta aylanish vaqti. Sinodik davr S – bir xil konfiguratsiyaning (masalan, qarama-qarshilik yoki pastki qo‘shilish) ketma-ket takrorlanish oralig‘i; uni Yerdan kuzatish mumkin. Chunki Yer ham harakatlanadi, ular bog‘langan: ichki planeta uchun 1/S = 1/T – 1/T_E, tashqi planeta uchun 1/S = 1/T_E – 1/T, bu yerda T_E = 365,25 sutka. Masalan, Veneraning T ≈ 224,7 sutka, S ≈ 584 sutka; Marsning T ≈ 687 sutka, S ≈ 780 sutka (taxminan 2 yil 2 oy); Yupiterning S ≈ 399 sutka. Sinodik davrni kuzatib, T ni topish planeta davrlarini aniqlashning eng qadimiy usuli bo‘lgan.

Namunalar
Soddalik uchun Yer yili 360 sutka bo‘lsin. Ichki planeta T = 180 sutka: 1/S = 1/180 – 1/360 = 1/360, demak S = 360 sutka.
Tashqi planeta T = 720 sutka: 1/S = 1/360 – 1/720 = 1/720, demak S = 720 sutka (sodda yil 360 sutka).
Sinfda faoliyat

Hisob mashqi: jadvaldagi planetalar uchun (Venera, Mars, Yupiter) sinodik davrlarni kalkulyatorda formulaga qo‘yib hisoblang va yuqoridagi qiymatlar bilan solishtiring.

Mashq
1
Sinodik davr nima?
2
Yer yili 360 sutka (sodda), ichki planeta T = 90 sutka. 1/S = 1/90 – 1/360 = 3/360. S necha sutka?
3
Nima uchun Marsning S (780) uning T (687) dan katta?
4
Mars qarama-qarshiligi 2025-yil 16-yanvarda bo‘ldi. Sinodik davr ≈ 26 oy bo‘lsa, keyingisi taxminan qaysi yil va oyda bo‘ladi?