ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Planetalarning konfiguratsiyalari va davrlari

Darslar 20–21 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
21

Planetalarning Quyosh atrofida aylanish davrlari

Darslik: 37-bet
MaqsadPlanetaning yulduz (sidereal) va sinodik davri orasidagi bog‘lanishni qo‘llash.
Yangi so‘zlar
yulduz davri · sidereal periodsinodik davr · synodic periodYer yili · Earth’s yearorbital tezlik · orbital speed
Tushuntirish

Yulduz (sidereal) davr T – planetaning yulduzlarga nisbatan Quyosh atrofida bir marta aylanish vaqti. Sinodik davr S – bir xil konfiguratsiyaning (masalan, qarama-qarshilik yoki pastki qo‘shilish) ketma-ket takrorlanish oralig‘i; uni Yerdan kuzatish mumkin. Chunki Yer ham harakatlanadi, ular bog‘langan: ichki planeta uchun 1/S = 1/T – 1/T_E, tashqi planeta uchun 1/S = 1/T_E – 1/T, bu yerda TE = 365,25 sutka. Masalan, Veneraning T ≈ 224,7 sutka, S ≈ 584 sutka; Marsning T ≈ 687 sutka, S ≈ 780 sutka (taxminan 2 yil 2 oy); Yupiterning S ≈ 399 sutka. Sinodik davrni kuzatib, T ni topish planeta davrlarini aniqlashning eng qadimiy usuli bo‘lgan.

T⊕ – Yer yili = 365,25 kun
SayyoraFormula
ichki (Merkuriy, Venera)1/S = 1/T – 1/T⊕
tashqi (Mars va undan narisi)1/S = 1/T⊕ – 1/T
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab stadionida ikki yuguruvchi aylanadi: tezi bir davrani 50 soniyada, sekini 75 soniyada o‘tadi. Ular yana yonma-yon bo‘lishi uchun 150 soniya kerak bo‘ladi, chunki tez yuguruvchi sekinini bir to‘liq davraga quvib o‘tishi kerak. Sayyoralarning sinodik davri ham shunday topiladi.

Kim ishlatadi

Transport rejalashtiruvchilari aylana marshrutdagi avtobuslar uchrashuvini hisoblaydi, astronomlar sayyoralar uchrashuvini rejalashtiradi, kosmik missiya mutaxassislari uchirish oynalarini topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki takrorlanuvchi ishni oling (masalan, 3 kunda va 4 kunda bir takrorlanadigan navbatchilik) va ular yana qachon bir kunga to‘g‘ri kelishini toping.

Namunalar
0200400600800224,7687584780VeneraMarsYulduz davri T (kun)Sinodik davr S (kun)
Soddalik uchun Yer yili 360 sutka bo‘lsin. Ichki planeta T = 180 sutka: 1/S = 1/180 – 1/360 = 1/360, demak S = 360 sutka.
Tashqi planeta T = 720 sutka: 1/S = 1/360 – 1/720 = 1/720, demak S = 720 sutka (sodda yil 360 sutka).
Sinfda faoliyat

Hisob mashqi: jadvaldagi planetalar uchun (Venera, Mars, Yupiter) sinodik davrlarni kalkulyatorda formulaga qo‘yib hisoblang va yuqoridagi qiymatlar bilan solishtiring.

Mashq
1
Sinodik davr nima?
2
Yer yili 360 sutka (sodda), ichki planeta T = 90 sutka. 1/S = 1/90 – 1/360 = 3/360. S necha sutka?
3
Nima uchun Marsning S (780) uning T (687) dan katta?
4
Mars qarama-qarshiligi 2025-yil 16-yanvarda bo‘ldi. Sinodik davr ≈ 26 oy bo‘lsa, keyingisi taxminan qaysi yil va oyda bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning suvenir stendiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →