Kalendarlar
Kalendar vaqtni uzun oraliqlarga – kun, oy, yilga – bo‘ladi. Oy kalendari 29,53 sutkalik sinodik oyga asoslanadi (12 oy ≈ 354 kun), quyosh kalendari tropik yilga (≈ 365,2422 sutka), oy-quyosh kalendari esa ikkalasini kabisa oy qo‘shib moslashtiradi. Yuliy kalendari (miloddan avvalgi 45-yildan) yilni 365,25 sutka deb olgan, ya’ni har 4-yil kabisa; u 128 yilda taxminan 1 sutka oldinga o‘tib ketgan. 1582-yilda kiritilgan Grigorian kalendarida 4 ga bo‘linadigan yil kabisa, lekin 100 ga bo‘linib 400 ga bo‘linmasa kabisa emas: 1900 va 2100 kabisa emas, 2000 kabisa. 400 yilda 97 ta kabisa yil bo‘lgani uchun o‘rtacha yil 365,2425 sutka. O‘zbekistonda fuqarolik hayotida Grigorian kalendari qo‘llaniladi; Navro‘z bahorgi tengkunlik atrofida nishonlanadi. Umar Xayyom va hamkasblari 1079-yil atrofida tuzgan Jaloliy quyosh kalendari ham juda aniq bo‘lgan; Beruniy «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarida turli xalqlarning kalendarlarini solishtirgan.
| Yil raqami | Natija |
|---|---|
| 4 ga bo‘linadi, 100 ga bo‘linmaydi | kabisa (366 kun) |
| 100 ga bo‘linadi, 400 ga bo‘linmaydi | kabisa emas |
| 400 ga bo‘linadi | kabisa |
| 4 ga bo‘linmaydi | kabisa emas |
Buxgalter ikki sana orasidagi kunlarni sanaganda fevral 28 yoki 29 kun ekanini tekshiradi. Kabisa yili hisobga olinmasa, har to‘rt yilda bir kun xato to‘planib, to‘lov muddati noto‘g‘ri chiqardi. Taqvim qoidalari kundalik hisob-kitoblarda ham kerak.
Buxgalterlar muddatlarni kunma-kun hisoblaydi, dasturchilar sana bilan ishlaydigan dasturlarda kabisa yilini hisobga oladi, taqvim tuzuvchilari yil va oy uzunligini kelishadi.
Keyingi tug‘ilgan kuningizgacha necha kun qolganini sanang va shu davrda 29-fevral bor-yo‘qligini tekshiring.
| Yuliy | Grigoriy | |
|---|---|---|
| O‘rtacha yil, kun | 365,25 | 365,2425 |
| 400 yilda kabisa yillar | 100 | 97 |
Daftarga 1900 dan 2100 gacha bo‘lgan barcha 100 ga bo‘linadigan yillarni yozing va qaysilari kabisa ekanini qoida bo‘yicha belgilang. Natijani sinfdoshingiz bilan solishtiring.