ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Vaqtni o‘lchash va kalendarlar

Darslar 13–14 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
14

Kalendarlar

Darslik: 23–24-betlar
MaqsadOy, quyosh va oy-quyosh kalendarlarining tuzilish asoslarini, Yulian va Grigorian kalendari farqlarini va kabisa yil qoidasini bilish.
Yangi so‘zlar
kalendar (taqvim) · calendarkabisa yili · leap yeartropik yil · tropical yearGrigorian kalendari · Gregorian calendar
Tushuntirish

Kalendar vaqtni uzun oraliqlarga – kun, oy, yilga – bo‘ladi. Oy kalendari 29,53 sutkalik sinodik oyga asoslanadi (12 oy ≈ 354 kun), quyosh kalendari tropik yilga (≈ 365,2422 sutka), oy-quyosh kalendari esa ikkalasini kabisa oy qo‘shib moslashtiradi. Yuliy kalendari (miloddan avvalgi 45-yildan) yilni 365,25 sutka deb olgan, ya’ni har 4-yil kabisa; u 128 yilda taxminan 1 sutka oldinga o‘tib ketgan. 1582-yilda kiritilgan Grigorian kalendarida 4 ga bo‘linadigan yil kabisa, lekin 100 ga bo‘linib 400 ga bo‘linmasa kabisa emas: 1900 va 2100 kabisa emas, 2000 kabisa. 400 yilda 97 ta kabisa yil bo‘lgani uchun o‘rtacha yil 365,2425 sutka. O‘zbekistonda fuqarolik hayotida Grigorian kalendari qo‘llaniladi; Navro‘z bahorgi tengkunlik atrofida nishonlanadi. Umar Xayyom va hamkasblari 1079-yil atrofida tuzgan Jaloliy quyosh kalendari ham juda aniq bo‘lgan; Beruniy «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarida turli xalqlarning kalendarlarini solishtirgan.

Grigorian kalendari: kabisa yil qoidasi
Yil raqamiNatija
4 ga bo‘linadi, 100 ga bo‘linmaydikabisa (366 kun)
100 ga bo‘linadi, 400 ga bo‘linmaydikabisa emas
400 ga bo‘linadikabisa
4 ga bo‘linmaydikabisa emas
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Buxgalter ikki sana orasidagi kunlarni sanaganda fevral 28 yoki 29 kun ekanini tekshiradi. Kabisa yili hisobga olinmasa, har to‘rt yilda bir kun xato to‘planib, to‘lov muddati noto‘g‘ri chiqardi. Taqvim qoidalari kundalik hisob-kitoblarda ham kerak.

Kim ishlatadi

Buxgalterlar muddatlarni kunma-kun hisoblaydi, dasturchilar sana bilan ishlaydigan dasturlarda kabisa yilini hisobga oladi, taqvim tuzuvchilari yil va oy uzunligini kelishadi.

Bugun sinab ko‘ring

Keyingi tug‘ilgan kuningizgacha necha kun qolganini sanang va shu davrda 29-fevral bor-yo‘qligini tekshiring.

Namunalar
YuliyGrigoriy
O‘rtacha yil, kun365,25365,2425
400 yilda kabisa yillar10097
400 yilda kunlar soni: 400 · 365 + 97 = 146 097; o‘rtacha yil 146 097 : 400 = 365,2425.
2001–2100-yillarda 4 ga bo‘linadigan yillar 25 ta (2004 … 2100); 2100 kabisa emas, demak kabisa yillar 25 – 1 = 24 ta.
Sinfda faoliyat

Daftarga 1900 dan 2100 gacha bo‘lgan barcha 100 ga bo‘linadigan yillarni yozing va qaysilari kabisa ekanini qoida bo‘yicha belgilang. Natijani sinfdoshingiz bilan solishtiring.

Mashq
1
Grigorian kalendarida qaysi yillar kabisa?
2
2001–2100-yillarda nechta kabisa yil bor?
3
1900, 2000, 2024, 2100 yillardan qaysilari kabisa?
4
Nima uchun Yuliy kalendari vaqt o‘tishi bilan xato to‘plagan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEkobog‘ uchun rejaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →