☰ Mundarija · Astronomiya

Vaqtni o‘lchash va kalendarlar

Darslar 13–14 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
14

Kalendarlar

Darslik: 23–24-betlar
MaqsadOy, quyosh va oy-quyosh kalendarlarining tuzilish asoslarini, Yulian va Grigorian kalendari farqlarini va kabisa yil qoidasini bilish.
Yangi so‘zlar
kalendar (taqvim) · calendarkabisa yili · leap yeartropik yil · tropical yearGrigorian kalendari · Gregorian calendar
Tushuntirish

Kalendar vaqtni uzun oraliqlarga – kun, oy, yilga – bo‘ladi. Oy kalendari 29,53 sutkalik sinodik oyga asoslanadi (12 oy ≈ 354 kun), quyosh kalendari tropik yilga (≈ 365,2422 sutka), oy-quyosh kalendari esa ikkalasini kabisa oy qo‘shib moslashtiradi. Yuliy kalendari (miloddan avvalgi 45-yildan) yilni 365,25 sutka deb olgan, ya’ni har 4-yil kabisa; u 128 yilda taxminan 1 sutka oldinga o‘tib ketgan. 1582-yilda kiritilgan Grigorian kalendarida 4 ga bo‘linadigan yil kabisa, lekin 100 ga bo‘linib 400 ga bo‘linmasa kabisa emas: 1900 va 2100 kabisa emas, 2000 kabisa. 400 yilda 97 ta kabisa yil bo‘lgani uchun o‘rtacha yil 365,2425 sutka. O‘zbekistonda fuqarolik hayotida Grigorian kalendari qo‘llaniladi; Navro‘z bahorgi tengkunlik atrofida nishonlanadi. Umar Xayyom va hamkasblari 1079-yil atrofida tuzgan Jaloliy quyosh kalendari ham juda aniq bo‘lgan; Beruniy «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarida turli xalqlarning kalendarlarini solishtirgan.

Namunalar
400 yilda kunlar soni: 400 · 365 + 97 = 146 097; o‘rtacha yil 146 097 : 400 = 365,2425.
2001–2100-yillarda 4 ga bo‘linadigan yillar 25 ta (2004 … 2100); 2100 kabisa emas, demak kabisa yillar 25 – 1 = 24 ta.
Sinfda faoliyat

Daftarga 1900 dan 2100 gacha bo‘lgan barcha 100 ga bo‘linadigan yillarni yozing va qaysilari kabisa ekanini qoida bo‘yicha belgilang. Natijani sinfdoshingiz bilan solishtiring.

Mashq
1
Grigorian kalendarida qaysi yillar kabisa?
2
2001–2100-yillarda nechta kabisa yil bor?
3
1900, 2000, 2024, 2100 yillardan qaysilari kabisa?
4
Nima uchun Yuliy kalendari vaqt o‘tishi bilan xato to‘plagan?