Astronomik kuzatishlar asosida joyning geografik kenglamasini taxminiy aniqlash
Kenglamani aniqlashning uchta oddiy yo‘li bor. Birinchisi: Qutb yulduzining balandligini o‘lchash, φ ≈ hP (xato taxminan 1° gacha). Ikkinchisi: yulduz yuqori kulminatsiyada, zenitning janubida, h balandlikda va δ ma’lum bo‘lsa, φ = 90° – h + δ. Uchinchisi: Quyoshning tushki balandligi h bo‘yicha φ = 90° – h + δ☉, bunda δ☉ ning shu sana uchun qiymati jadvaldan olinadi. Quyosh balandligini hech qachon Quyoshga qarab o‘lchamang: o‘rniga gnomon – tekis yerga tik tayoqcha – soyasi uzunligi L va tayoq balandligi H dan foydalaning, tg h = H / L. Bu usullar qadimdan qo‘llanilgan: Ulug‘bek zijida Samarqand kengligi taxminan 39°37′ deb berilgan, bu hozirgi qiymatga (≈ 39°40′) juda yaqin.
Sayohatchi kompassiz qolsa, tush paytiga yaqin tik qoqilgan cho‘pning soyasi shimol tomonga qaraydi (shimoliy yarimsharda). U soat 12:00 ni emas, joyning tushini kutadi, chunki mahalliy tush soat bilan har doim mos kelmaydi. Soyaga qarab yo‘nalish topish Quyoshga qaramasdan amalga oshadi.
Skautlar va yo‘lchilar soya bilan yo‘nalish topadi, geodezistlar joyning kengligini aniqlaydi, geografiya o‘qituvchilari esa soya bilan tush paytini aniqlashni o‘rgatadi.
Tush paytida bayroq ustuni yoki daraxt tanasining soyasi qaysi tomonga qaraganini aniqlab yozing va u kunning eng qisqa soyasimi, tekshiring. Quyoshga qaramang.
Kattalar bilan: tekis joyda 1 m li tayoqni tik o‘rnating, tushda soya uzunligini o‘lchang va tg h = H/L dan h ni toping; jadvaldan δ☉ ni olib, kenglamangizni baholang. Quyoshga bevosita qarash qat’iyan man etiladi.