ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Kulminatsiya va kenglamani aniqlash

Darslar 11–12 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
12

Astronomik kuzatishlar asosida joyning geografik kenglamasini taxminiy aniqlash

Darslik: 20-bet
MaqsadJoyning kenglamasini Qutb yulduzi, Quyosh tushki balandligi va yulduz kulminatsiyasi bo‘yicha taxminan aniqlash usullarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
gnomon · gnomontushki balandlik · noon altitudekenglamani aniqlash · finding latitudeburchak o‘lchagich · angle-measuring device
Tushuntirish

Kenglamani aniqlashning uchta oddiy yo‘li bor. Birinchisi: Qutb yulduzining balandligini o‘lchash, φ ≈ hP (xato taxminan 1° gacha). Ikkinchisi: yulduz yuqori kulminatsiyada, zenitning janubida, h balandlikda va δ ma’lum bo‘lsa, φ = 90° – h + δ. Uchinchisi: Quyoshning tushki balandligi h bo‘yicha φ = 90° – h + δ☉, bunda δ☉ ning shu sana uchun qiymati jadvaldan olinadi. Quyosh balandligini hech qachon Quyoshga qarab o‘lchamang: o‘rniga gnomon – tekis yerga tik tayoqcha – soyasi uzunligi L va tayoq balandligi H dan foydalaning, tg h = H / L. Bu usullar qadimdan qo‘llanilgan: Ulug‘bek zijida Samarqand kengligi taxminan 39°37′ deb berilgan, bu hozirgi qiymatga (≈ 39°40′) juda yaqin.

hHLQuyosh nuri
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sayohatchi kompassiz qolsa, tush paytiga yaqin tik qoqilgan cho‘pning soyasi shimol tomonga qaraydi (shimoliy yarimsharda). U soat 12:00 ni emas, joyning tushini kutadi, chunki mahalliy tush soat bilan har doim mos kelmaydi. Soyaga qarab yo‘nalish topish Quyoshga qaramasdan amalga oshadi.

Kim ishlatadi

Skautlar va yo‘lchilar soya bilan yo‘nalish topadi, geodezistlar joyning kengligini aniqlaydi, geografiya o‘qituvchilari esa soya bilan tush paytini aniqlashni o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Tush paytida bayroq ustuni yoki daraxt tanasining soyasi qaysi tomonga qaraganini aniqlab yozing va u kunning eng qisqa soyasimi, tekshiring. Quyoshga qaramang.

Namunalar
45°HL = H
Tengkunlik kuni gnomon soyasi tushda tayoq balandligiga teng bo‘ldi: tg h = 1, h = 45°. δ☉ = 0 bo‘lgani uchun φ = 90° – 45° = 45°.
φ = ?Ogorizontekvatorh = 69°δ = 20°NSPZ★
Yulduz (δ = +20°) kulminatsiyada zenitning janubida h = 69° da. φ = 90° – 69° + 20° = 41°.
Sinfda faoliyat

Kattalar bilan: tekis joyda 1 m li tayoqni tik o‘rnating, tushda soya uzunligini o‘lchang va tg h = H/L dan h ni toping; jadvaldan δ☉ ni olib, kenglamangizni baholang. Quyoshga bevosita qarash qat’iyan man etiladi.

Mashq
1
Qutb yulduzi bo‘yicha kenglama qanday topiladi?
2
Yulduz (δ = +25°) zenitning janubida h = 74° da kulminatsiya qildi. φ necha gradus?
3
Gnomon uzunligi 1 m, tushki soya 1,5 m. h ni baholang (tg h = 0,67 ⇒ h ≈ 34°). Tengkunlikda φ qancha?
h = ?1 m1,5 m
4
Nima uchun Quyosh balandligini o‘lchashda soyadan foydalaniladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktab tomidagi quyosh paneliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →