Turli geografik kenglamalarda osmon sferasining sutkalik ko‘rinma aylanishlari
Yoritgichlar osmon ekvatoriga parallel kichik aylanalar – sutkalik parallellar bo‘ylab harakatlanadi. Geografik qutbda (φ = 90°) hamma yulduzlar ufqqa parallel aylanadi, hech biri chiqmaydi va botmaydi. Ekvatorda (φ = 0°) sutkalik parallellar ufqqa tik bo‘ladi, hamma yulduzlar chiqadi va botadi, har biri sutkaning yarmida ko‘rinadi. O‘rta kengliklarda ayrim yulduzlar hech botmaydi – shimoliy yarimsharda δ ≥ 90° – φ bo‘lsa, yulduz qutbdosh (botmaydigan); δ ≤ –(90° – φ) bo‘lsa, u hech chiqmaydi; qolganlari chiqadi va botadi. Shuning uchun Janubiy Xoch (δ ≈ –60°) Toshkentda ko‘rinmaydi, Katta Ayiq esa butun yil botmaydi.
| Joy | Sutkalik yo‘l |
|---|---|
| Qutb (φ = 90°) | ufqqa parallel; hech narsa chiqmaydi va botmaydi |
| Ekvator (φ = 0°) | ufqqa tik; hamma yulduz chiqadi va botadi |
| O‘rta kengliklar | δ ≥ 90° – φ botmaydi; δ ≤ –(90° – φ) chiqmaydi |
Tog‘ga sayohatga chiqqan guruh kechqurun kattalar bilan chodir yonida turib, shimolni Qutb yulduzi atrofidagi yulduz guruhlariga qarab topadi. Bu guruhlar bizning kenglikda tun bo‘yi va yil bo‘yi botmaydi, shuning uchun yo‘nalishni yo‘qotmaslikka yordam beradi.
Skautlar tunda yo‘nalishni aniqlaydi, havaskor astronomlar yil bo‘yi ko‘rinadigan yulduzlar ro‘yxatini tuzadi, sayohat rejalashtiruvchilari mamlakatga qarab osmon ko‘rinishi farq qilishini hisobga oladi.
Qog‘ozga markazida Qutb yulduzi bo‘lgan aylana chizing va Katta Ayiq «cho‘michi»ni to‘rt xil holatda, soat strelkasiga teskari yo‘nalishda joylashtiring. U nega botmaydi?
Telefonni shtativga qo‘yib (kattalar bilan, kechqurun) Qutb yulduzi tomon 20–30 daqiqalik uzun ekspozitsiyali surat oling: yulduz izlari qutb atrofida yoylar chizadi. Shunga o‘xshash tayyor suratni ham tahlil qilish mumkin.