☰ Mundarija · Astronomiya

Qutb balandligi va turli kenglamalarda osmon

Darslar 9–10 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
10

Turli geografik kenglamalarda osmon sferasining sutkalik ko‘rinma aylanishlari

Darslik: 16–18-betlar
MaqsadTurli kenglamalarda sutkalik harakatning ko‘rinishini tushuntirish va yoritgich qutbdosh yoki chiqmas bo‘lishini og‘ish bo‘yicha aniqlash.
Yangi so‘zlar
qutbdosh yulduz · circumpolar starchiqmaydigan yulduz · star that never risessutkalik parallel · diurnal parallelufq · horizon
Tushuntirish

Yoritgichlar osmon ekvatoriga parallel kichik aylanalar – sutkalik parallellar bo‘ylab harakatlanadi. Geografik qutbda (φ = 90°) hamma yulduzlar ufqqa parallel aylanadi, hech biri chiqmaydi va botmaydi. Ekvatorda (φ = 0°) sutkalik parallellar ufqqa tik bo‘ladi, hamma yulduzlar chiqadi va botadi, har biri sutkaning yarmida ko‘rinadi. O‘rta kengliklarda ayrim yulduzlar hech botmaydi – shimoliy yarimsharda δ ≥ 90° – φ bo‘lsa, yulduz qutbdosh (botmaydigan); δ ≤ –(90° – φ) bo‘lsa, u hech chiqmaydi; qolganlari chiqadi va botadi. Shuning uchun Janubiy Xoch (δ ≈ –60°) Toshkentda ko‘rinmaydi, Katta Ayiq esa butun yil botmaydi.

Namunalar
Toshkent (φ ≈ 41°): botmaydigan yulduzlar uchun δ ≥ 90° – 41° = 49°. Dubhe (Katta Ayiq, δ ≈ +62°) botmaydi.
Termizda (φ ≈ 37°) chiqmaydigan yulduzlar uchun δ ≤ –(90° – 37°) = –53°. Sirius (δ ≈ –17°) esa har kuni chiqadi va botadi.
Sinfda faoliyat

Telefonni shtativga qo‘yib (kattalar bilan, kechqurun) Qutb yulduzi tomon 20–30 daqiqalik uzun ekspozitsiyali surat oling: yulduz izlari qutb atrofida yoylar chizadi. Shunga o‘xshash tayyor suratni ham tahlil qilish mumkin.

Mashq
1
Geografik qutbda yulduzlar qanday harakatlanadi?
2
φ = 45° kenglamada botmaydigan yulduz uchun og‘ishning eng kichik qiymati qancha?
3
δ = –70° bo‘lgan yulduz φ = 41° da ko‘rinadimi?
4
Nima uchun ekvatorda hamma yulduz chiqadi va botadi?