ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Qutb balandligi va turli kenglamalarda osmon

Darslar 9–10 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
10

Turli geografik kenglamalarda osmon sferasining sutkalik ko‘rinma aylanishlari

Darslik: 16–18-betlar
MaqsadTurli kenglamalarda sutkalik harakatning ko‘rinishini tushuntirish va yoritgich qutbdosh yoki chiqmas bo‘lishini og‘ish bo‘yicha aniqlash.
Yangi so‘zlar
qutbdosh yulduz · circumpolar starchiqmaydigan yulduz · star that never risessutkalik parallel · diurnal parallelufq · horizon
Tushuntirish

Yoritgichlar osmon ekvatoriga parallel kichik aylanalar – sutkalik parallellar bo‘ylab harakatlanadi. Geografik qutbda (φ = 90°) hamma yulduzlar ufqqa parallel aylanadi, hech biri chiqmaydi va botmaydi. Ekvatorda (φ = 0°) sutkalik parallellar ufqqa tik bo‘ladi, hamma yulduzlar chiqadi va botadi, har biri sutkaning yarmida ko‘rinadi. O‘rta kengliklarda ayrim yulduzlar hech botmaydi – shimoliy yarimsharda δ ≥ 90° – φ bo‘lsa, yulduz qutbdosh (botmaydigan); δ ≤ –(90° – φ) bo‘lsa, u hech chiqmaydi; qolganlari chiqadi va botadi. Shuning uchun Janubiy Xoch (δ ≈ –60°) Toshkentda ko‘rinmaydi, Katta Ayiq esa butun yil botmaydi.

JoySutkalik yo‘l
Qutb (φ = 90°)ufqqa parallel; hech narsa chiqmaydi va botmaydi
Ekvator (φ = 0°)ufqqa tik; hamma yulduz chiqadi va botadi
O‘rta kengliklarδ ≥ 90° – φ botmaydi; δ ≤ –(90° – φ) chiqmaydi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tog‘ga sayohatga chiqqan guruh kechqurun kattalar bilan chodir yonida turib, shimolni Qutb yulduzi atrofidagi yulduz guruhlariga qarab topadi. Bu guruhlar bizning kenglikda tun bo‘yi va yil bo‘yi botmaydi, shuning uchun yo‘nalishni yo‘qotmaslikka yordam beradi.

Kim ishlatadi

Skautlar tunda yo‘nalishni aniqlaydi, havaskor astronomlar yil bo‘yi ko‘rinadigan yulduzlar ro‘yxatini tuzadi, sayohat rejalashtiruvchilari mamlakatga qarab osmon ko‘rinishi farq qilishini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga markazida Qutb yulduzi bo‘lgan aylana chizing va Katta Ayiq «cho‘michi»ni to‘rt xil holatda, soat strelkasiga teskari yo‘nalishda joylashtiring. U nega botmaydi?

Namunalar
Ogorizontekvatorδ = 49°NSPZ
Toshkent (φ ≈ 41°): botmaydigan yulduzlar uchun δ ≥ 90° – 41° = 49°. Dubhe (Katta Ayiq, δ ≈ +62°) botmaydi.
Ogorizontekvatorδ = –53°NSPZ
Termizda (φ ≈ 37°) chiqmaydigan yulduzlar uchun δ ≤ –(90° – 37°) = –53°. Sirius (δ ≈ –17°) esa har kuni chiqadi va botadi.
Sinfda faoliyat

Telefonni shtativga qo‘yib (kattalar bilan, kechqurun) Qutb yulduzi tomon 20–30 daqiqalik uzun ekspozitsiyali surat oling: yulduz izlari qutb atrofida yoylar chizadi. Shunga o‘xshash tayyor suratni ham tahlil qilish mumkin.

Mashq
1
Geografik qutbda yulduzlar qanday harakatlanadi?
2
φ = 45° kenglamada botmaydigan yulduz uchun og‘ishning eng kichik qiymati qancha?
3
δ = –70° bo‘lgan yulduz φ = 41° da ko‘rinadimi?
4
Nima uchun ekvatorda hamma yulduz chiqadi va botadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →