ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Galaktikamiz va yulduz to‘dalari

Darslar 56–57 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
57

Yulduzlarning sharsimon va sochma to‘dalari

Darslik: 122–123-betlar
MaqsadSharsimon va sochma yulduz to‘dalarining farqlarini aytib, to‘da yoshini HR diagramma bo‘yicha baholash.
Yangi so‘zlar
sharsimon to‘da · globular clustersochma to‘da · open clusterPleyadalar · the Pleiadesburilish nuqtasi · turn-off point
Tushuntirish

Yulduz to‘dalari – tortishish bilan bog‘langan, bir paytda bir bulutdan paydo bo‘lgan yulduzlar guruhi. Sochma to‘dalar yuzlab, minglab yulduzdan iborat, tartibsiz shaklli, diskda joylashgan, yosh (million–milliard yil) va ko‘pincha ko‘k yulduzlari bor: Pleyadalar (M45, ≈ 440 yorug‘lik yili, yoshi ≈ 100 mln yil), Giadlar. Sharsimon to‘dalar yuz minglab–millionlab yulduzdan iborat, sharsimon, haloda joylashgan va juda qari (≈ 11–13 mlrd yil): Geraklda M13 (≈ 25 000 yorug‘lik yili); Galaktikada ≈ 150 ga yaqin ma’lum. Bir to‘dadagi yulduzlar bir yoshda va masofada, shuning uchun HR diagrammada ular bir chiziqda yotadi; massiv yulduzlar tez evolyutsiyalanib bosh ketma-ketlikdan chiqib ketadi – «burilish nuqtasi» qancha pastda bo‘lsa, to‘da shuncha qari. Sharl Messe katalogi (1771-yilda nashr etila boshlagan, keyingi qo‘shimchalar bilan hozir 110 ob’ekt) ko‘plab to‘dalarni o‘z ichiga oladi.

Sochma to‘daSharsimon to‘da
Yulduzlar soniyuzlab–minglabyuz minglab–millionlab
Shaklitartibsizsharsimon
Joyidiskgalo
Yoshiyosh (mln – 1 mlrd yil)≈ 11–13 mlrd yil
MisolPleyadalar (≈ 440 y.y., ≈ 100 mln yil)M13 (≈ 25 000 y.y.)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘rmonchi kesilgan daraxt kundasidagi halqalarni sanab uning yoshini aniqlaydi. Astronom esa yulduz to‘dasining yoshini yulduzlar bosh ketma-ketlikdan chiqa boshlagan joyga qarab aniqlaydi. Ikkala holda ham tabiiy yozuv shu jarayon qancha davom etganini ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

O‘rmonchilar daraxt yoshini halqalardan aniqlaydi, geologlar tog‘ jinsi qatlamlaridan davr yoshini o‘qiydi, astronomlar to‘dalar yoshini diagrammadan baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kesilgan kunda yoki rasmda yog‘och kesimidagi halqalarni sanab, daraxt necha yoshda bo‘lganini taxmin qiling. Kesuvchi asbob ishlatmang.

Namunalar
Pleyadalar yoshi ≈ 100 mln yil, Quyoshniki ≈ 4600 mln yil: Quyosh ≈ 46 marta qari.
To‘da HR diagrammasida burilish nuqtasi 1 M☉ yulduzda bo‘lsa, yoshi ≈ 10 mlrd yil: bunday to‘da sharsimon turga o‘xshaydi.
Sinfda faoliyat

Kattalar bilan tunda (qish, yaxshi ob-havo) Pleyadalarni (M45) Savr turkumida oddiy ko‘z bilan topib, nechta yulduz ko‘rishingizni sanang (odatda 6–9); durbin bilan soni qanday o‘zgaradi?

Mashq
1
Sharsimon to‘dalar sochma to‘dalardan nimasi bilan farq qiladi?
2
Sochma to‘da yoshi 100 mln yil, Quyosh 4600 mln yil. Quyosh necha marta qari? (4600 : 100)
3
Nima uchun to‘da yoshini HR diagramma bo‘yicha aniqlash mumkin?
4
Messe katalogi kim va qachon tuzgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAzizning stendi: qaysi tajriba?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →