Yulduzlarning sharsimon va sochma to‘dalari
Yulduz to‘dalari – tortishish bilan bog‘langan, bir paytda bir bulutdan paydo bo‘lgan yulduzlar guruhi. Sochma to‘dalar yuzlab, minglab yulduzdan iborat, tartibsiz shaklli, diskda joylashgan, yosh (million–milliard yil) va ko‘pincha ko‘k yulduzlari bor: Pleyadalar (M45, ≈ 440 yorug‘lik yili, yoshi ≈ 100 mln yil), Giadlar. Sharsimon to‘dalar yuz minglab–millionlab yulduzdan iborat, sharsimon, haloda joylashgan va juda qari (≈ 11–13 mlrd yil): Geraklda M13 (≈ 25 000 yorug‘lik yili); Galaktikada ≈ 150 ga yaqin ma’lum. Bir to‘dadagi yulduzlar bir yoshda va masofada, shuning uchun HR diagrammada ular bir chiziqda yotadi; massiv yulduzlar tez evolyutsiyalanib bosh ketma-ketlikdan chiqib ketadi – «burilish nuqtasi» qancha pastda bo‘lsa, to‘da shuncha qari. Sharl Messe katalogi (1771-yilda nashr etila boshlagan, keyingi qo‘shimchalar bilan hozir 110 ob’ekt) ko‘plab to‘dalarni o‘z ichiga oladi.
| Sochma to‘da | Sharsimon to‘da | |
|---|---|---|
| Yulduzlar soni | yuzlab–minglab | yuz minglab–millionlab |
| Shakli | tartibsiz | sharsimon |
| Joyi | disk | galo |
| Yoshi | yosh (mln – 1 mlrd yil) | ≈ 11–13 mlrd yil |
| Misol | Pleyadalar (≈ 440 y.y., ≈ 100 mln yil) | M13 (≈ 25 000 y.y.) |
O‘rmonchi kesilgan daraxt kundasidagi halqalarni sanab uning yoshini aniqlaydi. Astronom esa yulduz to‘dasining yoshini yulduzlar bosh ketma-ketlikdan chiqa boshlagan joyga qarab aniqlaydi. Ikkala holda ham tabiiy yozuv shu jarayon qancha davom etganini ko‘rsatadi.
O‘rmonchilar daraxt yoshini halqalardan aniqlaydi, geologlar tog‘ jinsi qatlamlaridan davr yoshini o‘qiydi, astronomlar to‘dalar yoshini diagrammadan baholaydi.
Kesilgan kunda yoki rasmda yog‘och kesimidagi halqalarni sanab, daraxt necha yoshda bo‘lganini taxmin qiling. Kesuvchi asbob ishlatmang.
Kattalar bilan tunda (qish, yaxshi ob-havo) Pleyadalarni (M45) Savr turkumida oddiy ko‘z bilan topib, nechta yulduz ko‘rishingizni sanang (odatda 6–9); durbin bilan soni qanday o‘zgaradi?