Spektr-yorqinlik diagrammasi
Spektr–yorqinlik diagrammasi (Gersprung–Ressel, 1911–1913) yulduzlarni spektral sinf (yoki temperatura – chapga qarab ortadi) va absolut kattalik (yoki yorqinlik) bo‘yicha joylashtiradi. Yulduzlarning ko‘pchiligi (≈ 90 %) diagramma bo‘ylab chapdan-yuqoridan o‘ngdan-pastga cho‘ziluvchi bosh ketma-ketlikda joylashadi – ular yadrosida vodorodni geliyga aylantiradi (Quyosh ham). O‘ng-yuqorida sovuq, ammo katta qizil gigantlar va o‘ta gigantlar, chap-pastda kichik, issiq, xira oq mittilar turadi. Bosh ketma-ketlikda yorqinlik massaga bog‘liq: taxminan L ∝ M³·⁵ (≈ 2–20 M☉ uchun); yulduz umri t ∝ M / L ∝ M⁻²·⁵: Quyoshning umri ≈ 10 mlrd yil, massasi 10 M☉ bo‘lgan yulduz ≈ 30 mln yil atrofida yashaydi, qizil mittilar esa trillionlab yil. Spektroskopik parallaks: yulduz sinfidan M ni diagramma bo‘yicha topib, m – M = 5 lg d – 5 dan masofani hisoblash mumkin.
Zoologiya jadvalida har bir hayvon nuqta bilan belgilanadi: bir o‘qda tana massasi, ikkinchisida umr uzunligi. Nuqtalar tasodifiy sochilmaydi, guruhlarga ajraladi va chetda qolganlari qo‘shimcha savol tug‘diradi. Yulduzlar diagrammasi ham shunday o‘qiladi.
Biologlar o‘lchovlarni jadvalga qo‘yib qonuniyat izlaydi, ma’lumotlar tahlilchilari nuqtalar guruhini ajratadi, astronomlar yulduzlarni diagramma bo‘yicha turlarga ajratadi.
Kitobdagi jadvaldan kamida oltita hayvonning massasi va umrini olib, nuqtali grafik chizing va nuqtalar bir yo‘l bo‘ylab joylashganini tekshiring.
Diagramma chizing: x o‘qi – spektral sinf (O dan M gacha), y o‘qi – absolut kattalik (–10 dan +15 gacha, pastga ortadi). 8 yulduz (Quyosh, Sirius A, Sirius B, Vega, Betelgeyze, Rigel, Proksima, Arkturus) ni taxminiy joylashtiring; ma’lumotlarni ishonchli ma’lumotnomadan oling.