ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Yulduz spektrlari va Gersprung–Ressel diagrammasi

Darslar 50–51 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
51

Spektr-yorqinlik diagrammasi

Darslik: 109–110-betlar
MaqsadSpektr–yorqinlik (Gersprung–Ressel) diagrammasini o‘qish, yulduz guruhlarini ajratish va massa–yorqinlik munosabati bilan yulduz umrini baholash.
Yangi so‘zlar
bosh ketma-ketlik · main sequenceqizil gigant · red giantoq mitti · white dwarfmassa–yorqinlik munosabati · mass–luminosity relation
Tushuntirish

Spektr–yorqinlik diagrammasi (Gersprung–Ressel, 1911–1913) yulduzlarni spektral sinf (yoki temperatura – chapga qarab ortadi) va absolut kattalik (yoki yorqinlik) bo‘yicha joylashtiradi. Yulduzlarning ko‘pchiligi (≈ 90 %) diagramma bo‘ylab chapdan-yuqoridan o‘ngdan-pastga cho‘ziluvchi bosh ketma-ketlikda joylashadi – ular yadrosida vodorodni geliyga aylantiradi (Quyosh ham). O‘ng-yuqorida sovuq, ammo katta qizil gigantlar va o‘ta gigantlar, chap-pastda kichik, issiq, xira oq mittilar turadi. Bosh ketma-ketlikda yorqinlik massaga bog‘liq: taxminan L ∝ M³·⁵ (≈ 2–20 M☉ uchun); yulduz umri t ∝ M / L ∝ M⁻²·⁵: Quyoshning umri ≈ 10 mlrd yil, massasi 10 M☉ bo‘lgan yulduz ≈ 30 mln yil atrofida yashaydi, qizil mittilar esa trillionlab yil. Spektroskopik parallaks: yulduz sinfidan M ni diagramma bo‘yicha topib, m – M = 5 lg d – 5 dan masofani hisoblash mumkin.

gigantlaroq mittilarbosh ketma-ketlikO B A F G K M → sovuqroqyorqinlik(sxema)☉
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Zoologiya jadvalida har bir hayvon nuqta bilan belgilanadi: bir o‘qda tana massasi, ikkinchisida umr uzunligi. Nuqtalar tasodifiy sochilmaydi, guruhlarga ajraladi va chetda qolganlari qo‘shimcha savol tug‘diradi. Yulduzlar diagrammasi ham shunday o‘qiladi.

Kim ishlatadi

Biologlar o‘lchovlarni jadvalga qo‘yib qonuniyat izlaydi, ma’lumotlar tahlilchilari nuqtalar guruhini ajratadi, astronomlar yulduzlarni diagramma bo‘yicha turlarga ajratadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitobdagi jadvaldan kamida oltita hayvonning massasi va umrini olib, nuqtali grafik chizing va nuqtalar bir yo‘l bo‘ylab joylashganini tekshiring.

Namunalar
ƒFormula
L ∝ M³·⁵, t ∝ M⁻²·⁵
Bosh ketma-ketlikda massa qancha katta bo‘lsa, yorqinlik shuncha katta, umr esa qisqa.
M = 4 M☉ bo‘lsa L ≈ 4³·⁵ = 2⁷ = 128 L☉; umri ≈ 10 mlrd yil · (4 : 128) ≈ 0,3 mlrd yil.
Spektroskopik parallaks: G2V yulduz M = 4,8; ko‘rinma m = 9,8 bo‘lsa m – M = 5, shuning uchun 5 lg d – 5 = 5, d = 100 pk.
Sinfda faoliyat

Diagramma chizing: x o‘qi – spektral sinf (O dan M gacha), y o‘qi – absolut kattalik (–10 dan +15 gacha, pastga ortadi). 8 yulduz (Quyosh, Sirius A, Sirius B, Vega, Betelgeyze, Rigel, Proksima, Arkturus) ni taxminiy joylashtiring; ma’lumotlarni ishonchli ma’lumotnomadan oling.

Mashq
1
Bosh ketma-ketlikdagi yulduzlarda qanday jarayon ketadi?
2
M = 4 M☉ yulduz uchun L = 4³·⁵ = 2 · 2 · 2 · 2 · 2 · 2 · 2 necha L☉?
3
Nima uchun massiv yulduzlar qisqa yashaydi?
4
Qizil gigant diagrammaning qaysi qismida va nega yorqin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFond jadvaliga kirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →