Quyosh sistemasining kelib chiqishi haqida hozirgi zamon qarashlari
Tumanlik gipotezasini XVIII asrda Kant va Laplas ilgari surgan; XX asrda O. Shmidt (planetalarning sovuq qattiq zarralardan asta-sekin yig‘ilishi g‘oyasi) va V. Fesenkov ham o‘z gipotezalarini taklif qilgan. Zamonaviy qarashga ko‘ra, ≈ 4,57 mlrd yil oldin chang va gazdan iborat sovuq bulut bo‘lagi o‘z tortishishi ta’sirida siqilgan; burchak momentining saqlanishi tufayli u tezroq aylanib, yassi disk hosil qilgan: markazda proto-Quyosh, atrofda protoplanetar disk. Disk changlari tomchilanib, planetezimallarga (km o‘lchamli jismlarga), ular esa planetalarga birlashgan. Quyoshga yaqin, issiq joyda faqat tosh va metall qattiq holda bo‘lgan, shuning uchun kichik yer rusumidagi planetalar paydo bo‘lgan; muz chizig‘idan (≈ 3–5 AB) tashqarida muz ham qattiq bo‘lgan, shu sababli yadrolar katta bo‘lib, gaz tortib olgan va gigantlar paydo bo‘lgan. Qoldiq jismlar – asteroidlar, kometalar. Dalillar: planetalar orbitalari bir tekislikda va bir yo‘nalishda; meteoritlar va Yer yoshi ≈ 4,5 mlrd yil (radioaktiv usul); boshqa yulduzlar atrofida protoplanetar disklar (masalan, ALMA suratlari). Ekzoplanetalar (boshqa yulduzlar planetalari) tranzit usulida topiladi: planeta yulduz oldidan o‘tganda uning yorug‘ligi (Rp : Rs)² qismga susayadi. Birinchisi 1995-yilda Pegas 51 atrofida topilgan; «Kepler» (2009) va TESS (2018) teleskoplaridan so‘ng tasdiqlangan ekzoplanetalar soni 6000 dan oshgan.
Aylanuvchi stulda o‘tirib (kattalar nazoratida, sekin), qo‘llaringizni yoyib va tortib aylanish tezligining o‘zgarishini sinab ko‘ring – bu burchak momentining saqlanish qonuni.