ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Meteorlar va Quyosh sistemasining kelib chiqishi

Darslar 44–45 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
45

Quyosh sistemasining kelib chiqishi haqida hozirgi zamon qarashlari

Darslik: 99–101-betlar
MaqsadQuyosh sistemasining kelib chiqishi haqidagi zamonaviy qarashni (protoplanetar disk) bayon etish va uning dalillarini keltirish.
Yangi so‘zlar
protoplanetar disk · protoplanetary discplanetezimal · planetesimalmuz chizig‘i · frost linetumanlik gipotezasi · nebular hypothesis
Tushuntirish

Tumanlik gipotezasini XVIII asrda Kant va Laplas ilgari surgan; XX asrda O. Shmidt (planetalarning sovuq qattiq zarralardan asta-sekin yig‘ilishi g‘oyasi) va V. Fesenkov ham o‘z gipotezalarini taklif qilgan. Zamonaviy qarashga ko‘ra, ≈ 4,57 mlrd yil oldin chang va gazdan iborat sovuq bulut bo‘lagi o‘z tortishishi ta’sirida siqilgan; burchak momentining saqlanishi tufayli u tezroq aylanib, yassi disk hosil qilgan: markazda proto-Quyosh, atrofda protoplanetar disk. Disk changlari tomchilanib, planetezimallarga (km o‘lchamli jismlarga), ular esa planetalarga birlashgan. Quyoshga yaqin, issiq joyda faqat tosh va metall qattiq holda bo‘lgan, shuning uchun kichik yer rusumidagi planetalar paydo bo‘lgan; muz chizig‘idan (≈ 3–5 AB) tashqarida muz ham qattiq bo‘lgan, shu sababli yadrolar katta bo‘lib, gaz tortib olgan va gigantlar paydo bo‘lgan. Qoldiq jismlar – asteroidlar, kometalar. Dalillar: planetalar orbitalari bir tekislikda va bir yo‘nalishda; meteoritlar va Yer yoshi ≈ 4,5 mlrd yil (radioaktiv usul); boshqa yulduzlar atrofida protoplanetar disklar (masalan, ALMA suratlari). Ekzoplanetalar (boshqa yulduzlar planetalari) tranzit usulida topiladi: planeta yulduz oldidan o‘tganda uning yorug‘ligi (Rp : Rs)² qismga susayadi. Birinchisi 1995-yilda Pegas 51 atrofida topilgan; «Kepler» (2009) va TESS (2018) teleskoplaridan so‘ng tasdiqlangan ekzoplanetalar soni 6000 dan oshgan.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oshpaz xamirni havoga aylantirib otganida, u yoyilib yassi doiraga aylanadi. Aylanayotgan yumshoq jism cho‘zilib yassilanadi, Quyosh sistemasi paydo bo‘lgan gaz-chang bulut ham shunday yassi disk shakliga kelgan. Aylanish shaklni o‘zgartiradi.

Kim ishlatadi

Sayyora olimlari yosh yulduzlar atrofidagi disklarni tasvirga oladi, ekzosayyora izlovchilari yulduz xiralashuvidan sayyora topadi, geologlar jinslar yoshini radioaktiv yemirilish bilan aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yigirmata tanga yoki qog‘oz bo‘lakchasini (bir tomoniga belgi qo‘ying) stolga tashlang, belgisi chiqqanlarini chetga olib qo‘ying va qolganlarini yana tashlang. Har tashlashdan keyin nechta qolganini yozing: bu radioaktiv yemirilishga o‘xshaydi.

Namunalar
Burchak momenti saqlanishi: bulut radiusi 10 marta kamaysa, aylanish tezligi 10 · 10 = 100 marta ortadi (figurali uchuvchi qo‘llarini tortganda tezlashganiday).
00,20,40,60,8110,50,2502 mlrd yil4 mlrd yilQolgan ulush
Radioaktiv izotop yarim yemirilish davri 2 mlrd yil, namunada dastlabkining 1/4 qismi qolgan: 2 yarim davr o‘tgan, yosh 2 · 2 = 4 mlrd yil.
yulduz: radius Rsayyora: radius r = R / 10
Tranzitda yulduz radiusi planeta radiusidan 10 marta katta bo‘lsa, yorug‘lik 1/(10 · 10) = 1/100, ya’ni 1 % ga susayadi.
Sinfda faoliyat

Aylanuvchi stulda o‘tirib (kattalar nazoratida, sekin), qo‘llaringizni yoyib va tortib aylanish tezligining o‘zgarishini sinab ko‘ring – bu burchak momentining saqlanish qonuni.

Mashq
1
Quyosh sistemasi qancha yoshda va u qanday aniqlanadi?
2
Yarim yemirilish davri 3 mlrd yil, namunada 1/8 qolgan. Yosh necha mlrd yil? (3 yarim davr · 3)
3
Nima uchun yer rusumidagi planetalar kichik va toshli?
4
Planetalar orbitalari nega deyarli bir tekislikda?
5
Yulduz radiusi planeta radiusidan 20 marta katta. Yorug‘lik 1/necha ga susayadi? (20 · 20)
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli8-mart tabrigi uchun faylHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →