ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Asteroidlar, mitti planetalar va kometalar

Darslar 42–43 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
43

Kometalar («dumli yulduzlar»)

Darslik: 92–94-betlar
MaqsadKometa tuzilishini, dumlari hosil bo‘lishini, orbitalarini va Galley kometasi bo‘yicha hisoblarni bilish.
Yangi so‘zlar
kometa yadrosi · comet nucleuskoma · comaion dumi · ion tailGalley kometasi · Halley’s comet
Tushuntirish

Kometa yadrosi – diametri bir necha km li muz, chang va tosh aralashmasi («iflos qor to‘pi»). Quyoshga yaqinlashganda muz bug‘lanib, yadro atrofida koma, so‘ng dumlar hosil bo‘ladi: to‘g‘ri, ko‘kimtir ion dumini Quyosh shamoli, egri, oqish chang dumini nur bosimi shakllantiradi; ikkalasi ham Quyoshdan teskari tomonga yo‘nalgan, hatto kometa Quyoshdan uzoqlashayotganda ham. Qisqa davrli kometalar (T < 200 yil) Kuiper belbog‘idan, uzoq davrli kometalar Oort bulutidan keladi. Galley kometasining davri ≈ 76 yil, perigeliy ≈ 0,59 AB, oxirgi marta 1986-yil 9-fevralda perigeliyda bo‘lgan, keyingisi 2061-yilda kutilmoqda; Edmund Galley uning qaytishini 1705-yilda bashorat qilgan. 1994-yilda Shumaker–Levi-9 kometasi bo‘laklari Yupiterga urilgan. 2014-yilda «Rosetta» 67P kometasi atrofida orbitaga chiqib, «Philae» zondini qo‘ndirgan. Hozirgacha uchta yulduzlararo jism – 1I/ʻOumuamua (2017), 2I/Borisov (2019) va 3I/ATLAS (2025) – qayd etilgan. Kometalarni Quyosh yaqinida durbin yoki teleskop bilan faqat Quyosh butunlay botgandan keyin kuzating.

dum Quyoshdan teskari tomonga qaraydi☉
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Edmond Galley 1531, 1607 va 1682-yillarda ko‘ringan kometalarning yo‘li o‘xshash ekanini payqab, ularning bitta kometa ekanini taxmin qildi va qaytishini oldindan aytdi. Eski yozuvlardan takrorlanishni topib, kelajakni bashorat qilish hozir ham ishlatiladi. Masalan, gidrologlar o‘tmishdagi toshqin yozuvlariga qarab to‘g‘on balandligini tanlaydi.

Kim ishlatadi

Gidrologlar toshqin yozuvlaridan xavfni baholaydi, sug‘urta tahlilchilari voqealar chastotasini hisoblaydi, astronomlar takrorlanuvchi hodisalarni oldindan aytadi.

Bugun sinab ko‘ring

Besh kun ketma-ket ertalab ob-havo sahifasidagi bir xil vaqtdagi haroratni yozing va oltinchi kun haroratini taxmin qiling; keyin tekshiring.

Namunalar
Galley kometasi: 2061 – 1986 = 75 yil oraliq; a = 17,8 AB, perigeliy q = 0,59 AB bo‘lsa afeliy Q = 2a – q ≈ 35,6 – 0,6 ≈ 35 AB (Neptun orbitasi yaqinida).
!Diqqat!
Quyosh yaqinidagi kometalarni durbin yoki teleskopda faqat Quyosh butunlay botgandan keyin qidiring!
Kometa T = 64 yil bo‘lsa, T² = a³ = 4096, a = 16 AB.
Sinfda faoliyat

Ion va chang dumini namoyish qilish: ventilyator (soch quritgichdan foydalanmang) oldida yengil paxta bo‘lagini tutib, «shamol» uni qanday olib ketishini kuzating; paxta – dum, shamol – Quyosh shamoli. Elektr asboblarni kattalar boshqarsin.

Mashq
1
Kometa dumi qaysi tomonga yo‘nalgan?
2
Galley kometasi 1986-yilda perigeliyda bo‘lgan; davri ≈ 75 yil. Qaysi yil kutilmoqda? (1986 + 75)
3
Ion dumi bilan chang dumi nimasi bilan farq qiladi?
4
Nima uchun kometa Quyoshdan uzoqlashganda ham dumi oldinga qaragan bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning konferensiya slaydiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →