Gigant planetalar, ularning yo‘ldoshlari va halqalari
Yupiter – eng katta planeta: ekvatorial radiusi ≈ 71 500 km, massasi Yernikidan ≈ 318 marta katta, 9 soat 50 daqiqada aylanadi; Katta Qizil Dog‘ – asrlardan beri davom etayotgan ulkan bo‘ron. Uning 90 dan ortiq ma’lum yo‘ldoshi bor; to‘rttasini – Io, Yevropa, Ganimed va Kallistoni – Galiley 1610-yilda kashf etgan. Ganimed – Quyosh sistemasidagi eng katta yo‘ldosh (Merkuriydan katta), Io – eng vulqonli jism, Yevropa muz qobig‘i ostida okeanga ega bo‘lishi mumkin. Saturn: radiusi ≈ 60 300 km, massasi 95 Yer massasi, o‘rtacha zichligi suvdan kam (≈ 0,69 g/sm³); halqalari asosan suv muzi zarralaridan iborat, kengligi yuz minglab km, lekin juda yupqa. Yo‘ldoshlari 200 dan ortiq; Titan zich azot atmosferasiga ega («Cassini–Huygens» 2005-yilda zondini tushirgan), Enseladda geyzerlar bor. Uran (1781, Gershel) 98° ga yotiq aylanadi, Neptun 1846-yilda hisob orqali topilgan (Le Verrye, Adams; kuzatgan – Galle); ikkalasi ham muzli gigantlar, yupqa halqali. Ularni faqat «Voyajer-2» (1986 va 1989) ziyorat qilgan. 2016-yilda Yupiter orbitasiga «Juno» zondi chiqqan.
| Yupiter | Saturn | |
|---|---|---|
| Radiusi | ≈ 71 500 km | ≈ 60 300 km |
| Massasi (Yer = 1) | ≈ 318 | 95 |
| Yo‘ldoshlari | 90 dan ortiq | 200 dan ortiq |
| Xususiyati | Katta Qizil Dog‘ | zichligi ≈ 0,69 g/sm³; halqalar |
Kosmik zondni ko‘pincha bevosita Uranga yuborish uchun yoqilg‘i yetmaydi. Shuning uchun mutaxassislar uni Yupiter yoki Saturn yonidan o‘tkazadi: sayyora gravitatsiyasi zondga tezlik qo‘shadi va uni keyingi manzilga yo‘naltiradi. Shu usul bilan «Voyajer-2» to‘rtta ulkan sayyoraga yetib bordi.
Missiya dizaynerlari yoqilg‘ini tejaydigan marshrutlarni hisoblaydi, orbital mexanika mutaxassislari zond traektoriyasini aniqlaydi, planetariy xodimlari katta sayyoralar tuzilishini tushuntiradi.
Kitobdan kosmik zond yo‘lining sxemasini toping va yo‘li sayyora yonida qayerda egilganini belgilab, bir jumla yozing.
Gigant planetalarning modelini yasang: har bir planetaning massasi va yo‘ldoshlari sonini («… dan ortiq») yozing. Yupiter radiusi ≈ 11 Yer radiusi, shuning uchun Yer 1 sm bo‘lsa, Yupiter ≈ 11 sm.