ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Yer, Oy, Mars va gigant planetalar

Darslar 40–41 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
41

Gigant planetalar, ularning yo‘ldoshlari va halqalari

Darslik: 81–88-betlar
MaqsadGigant planetalarning tuzilishi, yo‘ldoshlari va halqalarini taqqoslash hamda ularni tadqiq etgan missiyalarni bilish.
Yangi so‘zlar
gaz gigant · gas giantmuzli gigant · ice giantGaliley yo‘ldoshlari · Galilean moonshalqa · ring
Tushuntirish

Yupiter – eng katta planeta: ekvatorial radiusi ≈ 71 500 km, massasi Yernikidan ≈ 318 marta katta, 9 soat 50 daqiqada aylanadi; Katta Qizil Dog‘ – asrlardan beri davom etayotgan ulkan bo‘ron. Uning 90 dan ortiq ma’lum yo‘ldoshi bor; to‘rttasini – Io, Yevropa, Ganimed va Kallistoni – Galiley 1610-yilda kashf etgan. Ganimed – Quyosh sistemasidagi eng katta yo‘ldosh (Merkuriydan katta), Io – eng vulqonli jism, Yevropa muz qobig‘i ostida okeanga ega bo‘lishi mumkin. Saturn: radiusi ≈ 60 300 km, massasi 95 Yer massasi, o‘rtacha zichligi suvdan kam (≈ 0,69 g/sm³); halqalari asosan suv muzi zarralaridan iborat, kengligi yuz minglab km, lekin juda yupqa. Yo‘ldoshlari 200 dan ortiq; Titan zich azot atmosferasiga ega («Cassini–Huygens» 2005-yilda zondini tushirgan), Enseladda geyzerlar bor. Uran (1781, Gershel) 98° ga yotiq aylanadi, Neptun 1846-yilda hisob orqali topilgan (Le Verrye, Adams; kuzatgan – Galle); ikkalasi ham muzli gigantlar, yupqa halqali. Ularni faqat «Voyajer-2» (1986 va 1989) ziyorat qilgan. 2016-yilda Yupiter orbitasiga «Juno» zondi chiqqan.

YupiterSaturn
Radiusi≈ 71 500 km≈ 60 300 km
Massasi (Yer = 1)≈ 31895
Yo‘ldoshlari90 dan ortiq200 dan ortiq
XususiyatiKatta Qizil Dog‘zichligi ≈ 0,69 g/sm³; halqalar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kosmik zondni ko‘pincha bevosita Uranga yuborish uchun yoqilg‘i yetmaydi. Shuning uchun mutaxassislar uni Yupiter yoki Saturn yonidan o‘tkazadi: sayyora gravitatsiyasi zondga tezlik qo‘shadi va uni keyingi manzilga yo‘naltiradi. Shu usul bilan «Voyajer-2» to‘rtta ulkan sayyoraga yetib bordi.

Kim ishlatadi

Missiya dizaynerlari yoqilg‘ini tejaydigan marshrutlarni hisoblaydi, orbital mexanika mutaxassislari zond traektoriyasini aniqlaydi, planetariy xodimlari katta sayyoralar tuzilishini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitobdan kosmik zond yo‘lining sxemasini toping va yo‘li sayyora yonida qayerda egilganini belgilab, bir jumla yozing.

Namunalar
1846Neptun topildi2011birinchi to‘liq aylanish
Neptun Quyosh atrofida ≈ 165 yilda aylanadi; 1846-yilda kashf etilgandan so‘ng birinchi to‘liq aylanishini 1846 + 165 = 2011-yilda tugatgan.
Saturnning zichligi 0,69 g/sm³ < 1 g/sm³ (suv): uni etarlicha katta suv havzasiga solsak, suzib yurar edi.
Sinfda faoliyat

Gigant planetalarning modelini yasang: har bir planetaning massasi va yo‘ldoshlari sonini («… dan ortiq») yozing. Yupiter radiusi ≈ 11 Yer radiusi, shuning uchun Yer 1 sm bo‘lsa, Yupiter ≈ 11 sm.

Mashq
1
Qaysi gigant planetalar «muzli gigant»?
2
«Voyajer-2» Uranni 1986-yilda, Neptunni 1989-yilda ziyorat qildi. Orada necha yil?
3
Nima uchun Saturn suvda suzar edi (nazariy jihatdan)?
4
Galiley yo‘ldoshlari kashfi nega muhim edi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOchiq eshiklar kuni rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →