ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Quyosh atmosferasi va energiya manbayi

Darslar 36–37 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
37

Quyosh energiyasining manbayi

Darslik: 66–67-betlar
MaqsadQuyosh energiyasi manbayi – termoyadro sintezini, massa defektini va E = mc² bo‘yicha hisoblarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
termoyadro sintezi · nuclear fusionmassa defekti · mass defectproton–proton zanjiri · proton–proton chainneytrino · neutrino
Tushuntirish

XIX asrda Quyosh energiyasi manbayi sifatida siqilish tushunilgan, lekin u Yer yoshini tushuntira olmadi. 1920-yilda Eddington vodorodning geliyga aylanishi bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi, 1939-yilda Bete esa reaksiyalarni aniqladi. Quyosh yadrosida (T ≈ 15 mln K) to‘rt proton proton–proton zanjiri orqali bitta geliy yadrosiga aylanadi; hosil bo‘lgan yadro massasi dastlabki to‘rt protonnikidan ≈ 0,7 % kam – bu massa defekti energiyaga aylanadi: E = Δm · c². Quyosh har sekundda ≈ 600 mln tonna vodorodni geliyga aylantiradi, shunda ≈ 4 mln tonna massa nurlanish energiyasiga aylanadi (L = 3,8 · 10²⁶ W). Reaksiyada neytrinolar ham hosil bo‘ladi: ular Quyosh moddasidan erkin o‘tib, Yerda detektorlar bilan qayd etiladi (Super-Kamiokande, SNO, 2001-yil). Yadrodagi nurning sirtga chiqishi o‘n minglab, hatto yuz minglab yil oladi. Quyosh ≈ 10 mlrd yil davomida vodorodni yoqadi, ya’ni yana ≈ 5 mlrd yil, so‘ng qizil gigantga aylanadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kunduzi quyoshli devor kech tushgacha issiq turadi. Devor olgan issiqlik Quyoshdan Yergacha taxminan 8 daqiqada yetib kelgan nur energiyasidir. Quyosh bu energiyani har soniyada juda katta miqdorda chiqarib turadi.

Kim ishlatadi

Quyosh energetikasi muhandislari quyosh nurini elektr energiyasiga aylantiradi, termoyadro sintezi tadqiqotchilari Quyoshdagi jarayonni laboratoriyada takrorlashga urinadi, astronomlar yulduz energiyasini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Tushdan keyin quyosh tushgan devor yoki yerga (faqat iliq tuyulsa) yengil tegib, uning energiyasi qayerdan kelganini bir jumlada yozing.

Namunalar
1 kg massa to‘liq energiyaga aylansa: E = 1 · (3 · 10⁸)² = 9 · 10¹⁶ J = 90 000 000 000 000 000 J.
Quyosh4,6≈ 5≈ 10 mlrd yil
Quyosh vodorodi yonishining umumiy muddati ≈ 10 mlrd yil, hozirgi yoshi ≈ 4,6 mlrd yil: qolgan muddat ≈ 10 – 4,6 ≈ 5 mlrd yil.
Sinfda faoliyat

Hisob: 1 kg massa to‘liq energiyaga aylansa, 100 W li lampochkani necha yil yondirish mumkin? (E : 100 : 3,15 · 10⁷). Natijani sinfda muhokama qiling.

Mashq
1
Quyoshda energiya qanday jarayon natijasida hosil bo‘ladi?
2
0,001 kg massa defekti uchun E = Δm · c² necha J? (c² = 9 · 10¹⁶; 9 · 10¹⁶ : 1000)
3
Nima uchun termoyadro sintezi faqat juda yuqori temperaturada ketadi?
4
Neytrino nima uchun muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning birinchi shartnomasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →