Quyosh energiyasining manbayi
XIX asrda Quyosh energiyasi manbayi sifatida siqilish tushunilgan, lekin u Yer yoshini tushuntira olmadi. 1920-yilda Eddington vodorodning geliyga aylanishi bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi, 1939-yilda Bete esa reaksiyalarni aniqladi. Quyosh yadrosida (T ≈ 15 mln K) to‘rt proton proton–proton zanjiri orqali bitta geliy yadrosiga aylanadi; hosil bo‘lgan yadro massasi dastlabki to‘rt protonnikidan ≈ 0,7 % kam – bu massa defekti energiyaga aylanadi: E = Δm · c². Quyosh har sekundda ≈ 600 mln tonna vodorodni geliyga aylantiradi, shunda ≈ 4 mln tonna massa nurlanish energiyasiga aylanadi (L = 3,8 · 10²⁶ W). Reaksiyada neytrinolar ham hosil bo‘ladi: ular Quyosh moddasidan erkin o‘tib, Yerda detektorlar bilan qayd etiladi (Super-Kamiokande, SNO, 2001-yil). Yadrodagi nurning sirtga chiqishi o‘n minglab, hatto yuz minglab yil oladi. Quyosh ≈ 10 mlrd yil davomida vodorodni yoqadi, ya’ni yana ≈ 5 mlrd yil, so‘ng qizil gigantga aylanadi.
Kunduzi quyoshli devor kech tushgacha issiq turadi. Devor olgan issiqlik Quyoshdan Yergacha taxminan 8 daqiqada yetib kelgan nur energiyasidir. Quyosh bu energiyani har soniyada juda katta miqdorda chiqarib turadi.
Quyosh energetikasi muhandislari quyosh nurini elektr energiyasiga aylantiradi, termoyadro sintezi tadqiqotchilari Quyoshdagi jarayonni laboratoriyada takrorlashga urinadi, astronomlar yulduz energiyasini hisoblaydi.
Tushdan keyin quyosh tushgan devor yoki yerga (faqat iliq tuyulsa) yengil tegib, uning energiyasi qayerdan kelganini bir jumlada yozing.
Hisob: 1 kg massa to‘liq energiyaga aylansa, 100 W li lampochkani necha yil yondirish mumkin? (E : 100 : 3,15 · 10⁷). Natijani sinfda muhokama qiling.