Quyosh energiyasining manbayi
XIX asrda Quyosh energiyasi manbayi sifatida siqilish tushunilgan, lekin u Yer yoshini tushuntira olmadi. 1920-yilda Eddington vodorodning geliyga aylanishi bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi, 1939-yilda Bete esa reaksiyalarni aniqladi. Quyosh yadrosida (T ≈ 15 mln K) to‘rt proton proton–proton zanjiri orqali bitta geliy yadrosiga aylanadi; hosil bo‘lgan yadro massasi dastlabki to‘rt protonnikidan ≈ 0,7 % kam – bu massa defekti energiyaga aylanadi: E = Δm · c². Quyosh har sekundda ≈ 600 mln tonna vodorodni geliyga aylantiradi, shunda ≈ 4 mln tonna massa nurlanish energiyasiga aylanadi (L = 3,8 · 10²⁶ W). Reaksiyada neytrinolar ham hosil bo‘ladi: ular Quyosh moddasidan erkin o‘tib, Yerda detektorlar bilan qayd etiladi (Super-Kamiokande, SNO, 2001-yil). Yadrodagi nurning sirtga chiqishi o‘n minglab, hatto yuz minglab yil oladi. Quyosh ≈ 10 mlrd yil davomida vodorodni yoqadi, ya’ni yana ≈ 5 mlrd yil, so‘ng qizil gigantga aylanadi.
Hisob: 1 kg massa to‘liq energiyaga aylansa, 100 W li lampochkani necha yil yondirish mumkin? (E : 100 : 3,15 · 10⁷). Natijani sinfda muhokama qiling.