ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Quyosh va uning fotosferasi

Darslar 34–35 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
35

Quyosh fotosferasi va uning tuzilmalari. Quyosh dog‘lari

Darslik: 61–63-betlar
MaqsadFotosferaning tuzilmalarini, Quyosh dog‘larining tabiati va 11 yillik siklini tushuntirish hamda Quyoshni xavfsiz kuzatish usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
fotosfera · photospheregranulyatsiya · granulationQuyosh dog‘i · sunspot11 yillik sikl · 11-year cycle
Tushuntirish

Fotosfera – Quyoshning ko‘rinadigan «sirti», qalinligi ≈ 300–500 km, temperaturasi ≈ 5800 K. Uning fotosuratida donador tuzilma – granulyatsiya ko‘rinadi: granulalar ≈ 1000 km o‘lchamli, issiq gaz ko‘tarilib, sovigach pastga tushayotgan konvektiv hujayralar, ular ≈ 10 daqiqa yashaydi. Quyosh dog‘lari – fotosferaning kuchli magnit maydonli (≈ 0,1–0,4 T) sovuqroq (≈ 3800–4500 K) joylari; atrofdagi 5800 K li fotosferadan sovuqroq bo‘lgani uchun qorong‘i ko‘rinadi, aslida ular ham yorqin. Dog‘ markaziy qora qismi (soya) va undan tashqaridagi yarim soya (penumbra)dan iborat, o‘lchami o‘n minglab km, umri bir necha kundan oylargacha. Dog‘lar soni taxminan 11 yilda o‘zgaradi (Shvabe, 1843-yil), magnit qutblari esa 22 yilda qaytadi (Xeyl sikli); 25-sikl maksimumi 2024–2025-yillarda bo‘ldi. Quyoshni faqat sertifikatlangan quyosh filtri (ISO 12312-2 ko‘zoynak, teleskop old tomoniga o‘rnatilgan to‘liq filtr) yoki ekranga proyeksiya orqali kuzating; oddiy qora ko‘zoynak, durbin, filtrsiz teleskop – ko‘zni ko‘r qiladi.

!Diqqat!
Quyoshga faqat sertifikatlangan quyosh filtri (ISO 12312-2) yoki ekranga proyeksiya orqali qarang. Oddiy qora ko‘zoynak, durbin yoki filtrsiz teleskop ko‘zni ko‘r qiladi!
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kosmik ob-havo xizmati Quyosh dog‘lari sonini muntazam e’lon qiladi. Bolalar o‘sha jadvalni o‘qiydi, o‘zlari esa Quyoshga hech qachon qaramaydi: na ko‘z bilan, na asbob orqali. Dog‘lar soni yillar davomida o‘zgarib turadi, yo‘ldosh operatorlari esa aloqaga halaqit berishi mumkin bo‘lgan paytlarni oldindan hisobga oladi.

Kim ishlatadi

Rasadxona xodimlari dog‘lar sonini sanaydi, yo‘ldosh operatorlari faollik davrlarini hisobga oladi, kosmik ob-havo prognozchilari Quyoshdagi o‘zgarishlarni kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kutubxona yoki ensiklopediyada Quyosh dog‘lari sonining vaqt bo‘yicha grafigini toping va nima takrorlanayotganini bir jumlada yozing.

Namunalar
soyayarim soyafotosfera ≈ 5800 Kdog‘ ≈ 3800–4500 K
Quyosh dog‘ining burchak o‘lchami 40″ bo‘lsa, Quyoshda 1″ ≈ 725 km: o‘lchami 725 · 40 = 29 000 km – Yerdan ≈ 2,3 marta katta.
Dog‘ Quyosh diskining bir chetidan ikkinchi chetigacha ≈ 13–14 sutkada o‘tadi, ya’ni ≈ 27 sutkada Quyoshning aylanishi tufayli yana ko‘rinadi.
Sinfda faoliyat

Kattalar bilan proyeksiya usuli: durbinning bir tomonini (ikkinchi obyektivini qopqoq bilan yopib) yoki kichik teleskopni Quyoshga qaratib, okulyardan chiqayotgan tasvirni oq kartonga tushiring – HECH QACHON okulyardan qaramang! Asbob qizib ketmasligi uchun uni Quyoshga uzoq qaratib qo‘ymang. Sinf bilan bir necha hafta oralatib dog‘lar sonini chizing. Quyoshga qarash man etiladi; buni kattalar nazoratida bajaring.

Mashq
1
Nima uchun Quyosh dog‘lari qorong‘i ko‘rinadi?
2
Dog‘ burchak o‘lchami 20″, 1″ ≈ 725 km. Dog‘ o‘lchami necha km?
3
Quyosh dog‘lari siklining davri qancha va uni kim aniqlagan?
4
Nima uchun Quyoshni oddiy qora ko‘zoynak orqali kuzatish xavfli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAzizning bahorgi to‘garaklariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →