ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Elektromagnit nurlar va optik teleskoplar

Darslar 28–29 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
29

Optik teleskoplar

Darslik: 48–50-betlar
MaqsadOptik teleskoplar turlarini (refraktor, reflektor), tuzilishini va yirik rasadxonalarni (Maydanak) bilish.
Yangi so‘zlar
refraktor · refractorreflektor · reflectorobyektiv · objectiveokulyar · eyepiece
Tushuntirish

Optik teleskop uzoq jismdan kelgan nurni to‘plab, tasvir hosil qiladi, uni okulyar orqali kattalashtirib ko‘rsatadi yoki kameraga yo‘naltiradi. Refraktorda obyektiv – linza (Galiley 1609-yilda kuzatishni boshlagan; eng katta refraktor – AQShdagi Yerks, 102 sm), reflektorda esa botiq ko‘zgu (Nyuton, 1668). Hozirgi yirik teleskoplar deyarli faqat reflektorlar, chunki katta ko‘zguni orqasidan tayanchlash mumkin, linza esa faqat chetdan ushlanadi va og‘irligidan egiladi: Keck (2 ta, har biri 10 m), VLT (4 ta, 8,2 m), GTC (10,4 m), SALT (≈ 11 m). Yevropa Janubiy rasadxonasining 39 m li ELT teleskopi qurilmoqda. Atmosfera turbulentligini kamaytirish uchun adaptiv optika va baland, quruq, bulutsiz joylar tanlanadi. O‘zbekistonda Qashqadaryo viloyatidagi Maydanak rasadxonasi (≈ 2700 m balandlikda, O‘zR FA Ulug‘bek nomidagi Astronomiya instituti) ana shunday joyda joylashgan. Quyoshni faqat maxsus quyosh filtri bilan kuzatish mumkin; filtrsiz teleskopni Quyoshga qaratish ko‘zni ko‘r qiladi va asbobni buzadi.

obyektivokulyarF
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shahar chetidagi ko‘cha chiroqlari tungi osmonni yorug‘ qilib qo‘yadi, shuning uchun xira yulduzlar ko‘rinmaydi. Chiroqsiz qishloqda esa osmon qoraroq, yulduzlar ko‘proq. Chiroqlar pastga yo‘naltirilsa va keraksiz yoqilmasa, osmon qoraroq bo‘ladi va energiya ham tejaladi.

Kim ishlatadi

Rasadxona xodimlari kuzatuv joyini tanlaydi, shahar yoritish xizmati chiroqlarni yo‘naltiradi, havaskor astronomlar klubi qorong‘i joylarda kuzatuv kechalarini o‘tkazadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan kechqurun uyning deraza yoki hovlisidan nechta yulduz ko‘rinayotganini sanab, ko‘rishga yaqin chiroqlar qanday xalaqit berayotganini yozing. Yolg‘iz tashqariga chiqmang.

Namunalar
botiq ko‘zguF
Reflektorning afzalligi: ko‘zguni orqa tomondan mustahkamlash mumkin, shuning uchun uning diametri 10 m va undan katta bo‘la oladi; linza esa shu o‘lchamda o‘z og‘irligidan egiladi.
!Diqqat!
Quyoshni teleskopda faqat maxsus quyosh filtri orqali kuzating. Filtrsiz teleskopni Quyoshga qaratsangiz, ko‘z ko‘r bo‘ladi va asbob buziladi.
Rasadxona joyi tanlash: Maydanak ≈ 2700 m balandlikda – havo siyrak, quruq, tungi osmon qorong‘i va ochiq kechalar ko‘p, shuning uchun tasvirlar aniq chiqadi.
Sinfda faoliyat

Kattalar bilan yaqin atrofdagi astronomiya to‘garagi yoki planetariyga borib, refraktor yoki reflektorni ko‘ring; kuzatishda egasi ko‘rsatgan xavfsizlik qoidalariga amal qiling.

Mashq
1
Refraktor va reflektor farqi nimada?
2
Nima uchun yirik teleskoplar reflektor?
3
Nima uchun rasadxonalar baland tog‘larda quriladi?
4
Quyoshga filtrsiz teleskop qaratilsa nima bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinfning Yangi yil kechasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →