Ikki jism masalasi. Kosmik tezliklar
Ikki jism masalasi: faqat o‘zaro tortishuv ta’sirida harakatlanayotgan ikki jism umumiy massa markazi atrofida kon kesimi – aylana, ellips, parabola yoki giperbola – bo‘ylab harakatlanadi; shakl to‘la energiyaga bog‘liq: manfiy bo‘lsa ellips (bog‘langan orbita), nol bo‘lsa parabola, musbat bo‘lsa giperbola. Birinchi kosmik tezlik v₁ = √(GM/R) – jism Yer sirti yaqinida aylana orbitada aylanishi uchun kerak: Yer uchun ≈ 7,9 km/s. Ikkinchi (qochish) tezlik v₂ = √2 · v₁ ≈ 11,2 km/s – jism Yerdan cheksizga ketishi uchun yetarli. Uchinchi kosmik tezlik v₃ ≈ 16,7 km/s – Yer yaqinidan Quyosh sistemasini tark etish uchun (Yerning orbital tezligidan foydalanib, uning yo‘nalishida uchirilganda). Boshqa jismlarda qochish tezligi: Oyda ≈ 2,4 km/s, Marsda ≈ 5,0 km/s, Yupiterda ≈ 59,5 km/s.
Qog‘oz modelda: to‘pni stol chetidan gorizontal ortib borayotgan tezlik bilan dumalatib, uzoqroq tushishini kuzating (Nyuton to‘pi g‘oyasi); tezlik yetarli bo‘lsa to‘p Yerni aylanib o‘tishini tasavvur qiling. Faqat yumshoq to‘p ishlating.