ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Massalarni hisoblash va kosmik tezliklar

Darslar 26–27 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
27

Ikki jism masalasi. Kosmik tezliklar

Darslik: 45–46-betlar
MaqsadIkki jism masalasini, orbita turlarini va kosmik tezliklar (I, II, III)ni tushuntirish hamda ularni hisoblash.
Yangi so‘zlar
ikki jism masalasi · two-body problembirinchi kosmik tezlik · first cosmic velocityikkinchi kosmik tezlik · escape velocitykon kesimi · conic section
Tushuntirish

Ikki jism masalasi: faqat o‘zaro tortishuv ta’sirida harakatlanayotgan ikki jism umumiy massa markazi atrofida kon kesimi – aylana, ellips, parabola yoki giperbola – bo‘ylab harakatlanadi; shakl to‘la energiyaga bog‘liq: manfiy bo‘lsa ellips (bog‘langan orbita), nol bo‘lsa parabola, musbat bo‘lsa giperbola. Birinchi kosmik tezlik v₁ = √(GM/R) – jism Yer sirti yaqinida aylana orbitada aylanishi uchun kerak: Yer uchun ≈ 7,9 km/s. Ikkinchi (qochish) tezlik v₂ = √2 · v₁ ≈ 11,2 km/s – jism Yerdan cheksizga ketishi uchun yetarli. Uchinchi kosmik tezlik v₃ ≈ 16,7 km/s – Yer yaqinidan Quyosh sistemasini tark etish uchun (Yerning orbital tezligidan foydalanib, uning yo‘nalishida uchirilganda). Boshqa jismlarda qochish tezligi: Oyda ≈ 2,4 km/s, Marsda ≈ 5,0 km/s, Yupiterda ≈ 59,5 km/s.

To‘liq energiyaOrbita
< 0ellips (bog‘langan)
= 0parabola
> 0giperbola
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kosmik stansiya Yer atrofini taxminan bir yarim soatda bir marta aylanadi, shuning uchun u yerdagi kosmonavtlar bir sutkada Quyosh chiqishi va botishini o‘n oltiga yaqin marta ko‘radi. Orbitada qolish uchun ular tinimsiz juda katta tezlik bilan yonga qarab harakatlanadi.

Kim ishlatadi

Raketa muhandislari uchish traektoriyasini hisoblaydi, kosmik missiya rejalashtiruvchilari orbitaga chiqish tezligini belgilaydi, yo‘ldosh operatorlari orbitani saqlab turadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabda kitob yoki rasmda raketa uchirilishi suratiga qarang va u qaysi vaqtdan boshlab gorizontga og‘ishini, buning sababini bir jumlada yozing.

Namunalar
051015207,911,216,71-kosmik2-kosmik3-kosmikYer uchun tezlik (km/s)
Yer yaqinida aylana orbitada ≈ 8 km/s tezlik bilan 40 000 km aylanish uchun t = 40 000 : 8 ≈ 5000 s ≈ 84 daqiqa kerak.
JismParvoz tezligi (km/s)
Oy2,4
Mars5,0
Yer11,2
Yupiter59,5
Marsning birinchi kosmik tezligi ≈ 3,6 km/s: v₂ = √2 · 3,6 ≈ 5,0 km/s – jadvalga mos.
Sinfda faoliyat

Qog‘oz modelda: to‘pni stol chetidan gorizontal ortib borayotgan tezlik bilan dumalatib, uzoqroq tushishini kuzating (Nyuton to‘pi g‘oyasi); tezlik yetarli bo‘lsa to‘p Yerni aylanib o‘tishini tasavvur qiling. Faqat yumshoq to‘p ishlating.

Mashq
1
Qaysi hollarda orbita ellips, parabola yoki giperbola bo‘ladi?
2
Yer yaqinida 8 km/s bilan jism 32 000 km yo‘lni necha sekundda bosib o‘tadi?
3
Nima uchun II kosmik tezlik I kosmik tezlikning √2 barobariga teng?
4
Nima uchun Oyda atmosfera deyarli yo‘q?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning birinchi daromadiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →