Ikki jism masalasi. Kosmik tezliklar
Ikki jism masalasi: faqat o‘zaro tortishuv ta’sirida harakatlanayotgan ikki jism umumiy massa markazi atrofida kon kesimi – aylana, ellips, parabola yoki giperbola – bo‘ylab harakatlanadi; shakl to‘la energiyaga bog‘liq: manfiy bo‘lsa ellips (bog‘langan orbita), nol bo‘lsa parabola, musbat bo‘lsa giperbola. Birinchi kosmik tezlik v₁ = √(GM/R) – jism Yer sirti yaqinida aylana orbitada aylanishi uchun kerak: Yer uchun ≈ 7,9 km/s. Ikkinchi (qochish) tezlik v₂ = √2 · v₁ ≈ 11,2 km/s – jism Yerdan cheksizga ketishi uchun yetarli. Uchinchi kosmik tezlik v₃ ≈ 16,7 km/s – Yer yaqinidan Quyosh sistemasini tark etish uchun (Yerning orbital tezligidan foydalanib, uning yo‘nalishida uchirilganda). Boshqa jismlarda qochish tezligi: Oyda ≈ 2,4 km/s, Marsda ≈ 5,0 km/s, Yupiterda ≈ 59,5 km/s.
| To‘liq energiya | Orbita |
|---|---|
| < 0 | ellips (bog‘langan) |
| = 0 | parabola |
| > 0 | giperbola |
Kosmik stansiya Yer atrofini taxminan bir yarim soatda bir marta aylanadi, shuning uchun u yerdagi kosmonavtlar bir sutkada Quyosh chiqishi va botishini o‘n oltiga yaqin marta ko‘radi. Orbitada qolish uchun ular tinimsiz juda katta tezlik bilan yonga qarab harakatlanadi.
Raketa muhandislari uchish traektoriyasini hisoblaydi, kosmik missiya rejalashtiruvchilari orbitaga chiqish tezligini belgilaydi, yo‘ldosh operatorlari orbitani saqlab turadi.
Maktabda kitob yoki rasmda raketa uchirilishi suratiga qarang va u qaysi vaqtdan boshlab gorizontga og‘ishini, buning sababini bir jumlada yozing.
| Jism | Parvoz tezligi (km/s) |
|---|---|
| Oy | 2,4 |
| Mars | 5,0 |
| Yer | 11,2 |
| Yupiter | 59,5 |
Qog‘oz modelda: to‘pni stol chetidan gorizontal ortib borayotgan tezlik bilan dumalatib, uzoqroq tushishini kuzating (Nyuton to‘pi g‘oyasi); tezlik yetarli bo‘lsa to‘p Yerni aylanib o‘tishini tasavvur qiling. Faqat yumshoq to‘p ishlating.