Darslar 51–52 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
epopeya · epopeyaSohibqiron · Sohibqiron (“Lord of the Auspicious Conjunction,” a title of Amir Temur)dodxoh · dodxoh (an official who brings petitions to the ruler)valiahd · valiahd (heir to the throne)
Tushuntirish
Muhammad Ali (1942-yilda tug‘ilgan) – «O‘zbekiston xalq yozuvchisi» deb tanishtirilgan adib; «Sohibqiron o‘ylari» uning «Ulug‘ saltanat» epopeyasining to‘rtinchi kitobidan olingan. Parcha Vaqtni charchamas arg‘umoqqa o‘xshatishdan boshlanadi: Amir Temur o‘zini Vaqt bilan bahslasha oladigandek his qiladi, lekin ko‘l bo‘yida dam olayotgan, yoshi ulg‘aygan hukmdor sifatida ko‘rsatiladi. U dodxoh Muhammad Churog‘a bilan suhbatlashib, otasining Turon birligi haqidagi gaplarini, o‘z davlat qurish niyatini, adolat va xalq tinchligi haqidagi qarashlarini eslaydi. Temur nabiralari va o‘g‘illariga yurtlarni bo‘lib berish, valiahd Muhammad Sultonga ishonch bildirish, taxt talashuvlari saltanatni parchalab yuborishidan xavotirlanish haqida o‘ylaydi. Parcha ko‘chat ekayotgan keksa chol haqidagi hikoya bilan tugaydi: u ertangi kunga umid bog‘lashning ramzi bo‘lib, Temurni va valiahdga bo‘lgan e’timodni mustahkamlaydi.
Namunalar
Misol: parchadagi ko‘chat ekayotgan chol timsoli «ertangi kunga umid» ramzi: u yosh o‘tgan bo‘lsa-da, nihol o‘tqazadi, Temur esa shu ibratni valiahdga bog‘laydi.
Misol: «Vaqt» arg‘umoqqa o‘xshatilishi – o‘xshatish va jonlantirish: u charchamaydi, hech kimni mindirmaydi; bu inson umrining cheklanganini ham eslatadi.
Sinfda faoliyat
Parchadagi uchta tarixiy shaxs (Amir Temur, Muhammad Sulton, Muhammad Churog‘a) uchun «matndagi o‘rni – xarakter – qanday ko‘rsatilgan» jadvalini to‘ldiring.
Mashq
1
«Sohibqiron o‘ylari» qaysi asarning qaysi qismidan olingan?
Muhammad Alining «Ulug‘ saltanat» epopeyasining to‘rtinchi kitobidan.
2
Parcha boshida Vaqt nimaga o‘xshatiladi va nega?
Egarsiz, chavandozsiz, charchamaydigan arg‘umoqqa: u hech kimga bo‘ysunmay doimo chopadi.
3
Dodxoh kim va Temur uni nima maqsadda suhbatga chorlaydi?
Dodxoh – arz-shikoyatlarni hukmdorga yetkazuvchi shaxs (Muhammad Churog‘a); Temur u bilan saltanat va merosxo‘rlik masalalarini muhokama qiladi.
4
Keksa chol hikoyasi Temurga nimani o‘rgatadi va u buni kimga bog‘laydi?
Yoshiga qaramay ertangi kunga umid bilan ish qilishni; u buni valiahd Muhammad Sultonga bog‘laydi.