Darslar 22–23 · 2 ta dars · B. To‘xliyev, B. Karimov, K. Usmonova. Adabiyot: o‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik-majmua, 1–2-qismlar. 1-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2018
23
«Saddi Iskandariy» dostoni haqida
Darslik: 1-qism, 152–157-betlar
Maqsad«Saddi Iskandariy» dostonining tuzilishi, syujeti va badiiy o‘ziga xosligini tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
«Xamsa» · Khamsa, the quintet of five epicsxotima · conclusionsarguzasht · adventuremutaqorib · mutaqarib, a metre of aruz
Tushuntirish
«Saddi Iskandariy» «Xamsa»ning yakunlovchi va eng yirik dostoni bo‘lib, 89 bobdan iborat: 1–14-boblar kirish, 15–87-boblar asosiy qism, 88–89-boblar xotima. Asosiy qismda 18 mavzu yoritiladi, ularning har birida Iskandar sarguzashti, mavzuga oid mulohaza, tegishli hikoyat va Iskandar bilan Arastu yoki boshqa hakimlar hikmatlari ketma-ket keladi. Syujetda Faylaqus Iskandarni topib tarbiyalaydi, u adolat bilan taxtga chiqadi, Dorodan boj to‘lashni rad etadi, Doro o‘z navkarlari qo‘lida halok bo‘ladi, so‘ng Iskandar Xuroson, Kashmir, Hind va Chin yurtlariga boradi. Doston jangnoma emas: unda Iskandar tadbirkor, adolatli, ilmli shoh sifatida, olimlar esa muhim ko‘makchi sifatida tasvirlanadi. «Xamsa» 1483–1485-yillarda, ikki yilda yaratilgan; «Saddi Iskandariy» 1485-yilda 7215 baytda mutaqorib musammani mahzuf vaznida yozilgan.
Namunalar
Misol: Iskandarning «tilla tuxum tug‘adigan qushlar uchib ketdi» deb javob berishi boj to‘lashni rad etishining ramziy ifodasidir.
Misol: Doroning to‘p, chavgon va kunjut yuborishiga Iskandar to‘pni yer yuzi, chavgonni uni boshqarish ramzi, kunjutni esa qushlari uchun yem deb, ya’ni Doro unga yer yuzini in’om etgandek talqin qiladi – bu topqirlikka misoldir.
Sinfda faoliyat
Jadval: «Xamsa»ning besh dostoni (yili, bob soni, bayt soni) ni xotirangizdan tuzing, so‘ng darslikdagi jadval bilan solishtiring.
Mashq
1
«Saddi Iskandariy»da nechta bob bor va ular qanday bo‘linadi?
89 bob: 1–14 kirish, 15–87 asosiy qism, 88–89 xotima.
2
Asosiy qismda har bir mavzu qanday tartibda yoritiladi?
Sarguzasht – mulohaza – hikoyat – hikmatlar (Iskandar va Arastu savol-javobi).
3
Doro Iskandarga nimalarni yuborib, nimani ko‘zlagan va Iskandar qanday javob bergan?
To‘p, chavgon va kunjut yuborib, uni bola deb mensimagan; Iskandar ularni yer yuzi, boshqarish ramzi va qushlar ozig‘i deb izohlagan.
4
Nima uchun «Saddi Iskandariy» jangnoma emas, deyiladi?
Chunki asosiy o‘rinni harbiy yurishlar emas, adolat, ilm, odob va hikmat haqidagi falsafiy-didaktik mulohazalar egallaydi.