☰ Mundarija · Informatika

Ma’lumotlar ombori va MOBT

Darslar 20–21 · 2 ta dars · N. I. Taylaqov (umumiy muharrir), A. B. Axmedov, M. D. Pardayeva, A. A. Abdug‘aniyev, U. M. Mirsanov. Informatika va axborot texnologiyalari, 10-sinf, 1-nashr. «Extremum-Press», Toshkent, 2017
21

Ma’lumotlar omborini boshqarish tizimlari

Darslik: 45–47-betlar
MaqsadMa’lumotlar omborini boshqarish tizimi (MOBT) ning vazifalarini va misollarini aytadi va MOBT bilan Excelni farqlaydi.
Yangi so‘zlar
MOBT (DBMS) · database management system: software for creating, filling, searching and protecting a databaseSQL · SQL: the standard query language of relational databasesfoydalanuvchi huquqi · user right: the permission to read or change certain datazaxira nusxa · backup: a saved copy of a database used to restore data
Tushuntirish

Ma’lumotlar omborini yaratish, to‘ldirish, qidirish va undan birgalikda foydalanish uchun maxsus dasturlar kerak: ular ma’lumotlar omborini boshqarish tizimi (MOBT, inglizcha DBMS) deb ataladi. MOBT ma’lumotlar tuzilmasini tasvirlaydi, ma’lumot kiritish va o‘zgartirishni, qidirishni, foydalanuvchilar huquqini va zaxira nusxa olishni ta’minlaydi. Yaxshi omborda ma’lumotlar ularni ishlatadigan dasturga bog‘liq bo‘lmaydi va kerakli ma’lumotni topish uchun alohida dastur yozish shart emas, chunki so‘rov tilidan (SQL) foydalaniladi. MOBT ga MS Access, LibreOffice Base, SQLite, MySQL, PostgreSQL, Firebird, Oracle va SQL Server kiradi; bugungi MOBT larning aksariyati relyatsion. Excel jadvali hisoblash uchun qulay, lekin ko‘p bog‘langan jadvallar, ko‘p foydalanuvchi va huquqlarni boshqarish MOBT ning ishi. Shaxsiy ma’lumotlar to‘plangan omborlar parol bilan himoyalanadi, ularni qayta ishlash esa O‘zbekistonning shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonuniga (2019) bo‘ysunadi.

Namunalar
Maktab kutubxonasi: 300 ta kitob va 5 ta jadval (kitoblar, o‘quvchilar, qarz berish, mualliflar, nashriyotlar). Kutubxonachi ham, direktor ham ma’lumotni ko‘radi, o‘zgartirish huquqi esa faqat kutubxonachida. Bu ishni MOBT huquqlar yordamida ta’minlaydi, oddiy jadvalda esa buni qilish qiyin.
Onlayn-do‘kon veb-sayti: mahsulotlar, buyurtmalar va mijozlar ma’lumotlari serverdagi MOBT (masalan, MySQL yoki PostgreSQL) da saqlanadi. Foydalanuvchi sahifadagi forma orqali buyurtma beradi, sayt MOBT ga so‘rov yuboradi, ombor esa kerakli yozuvlarni qaytaradi. Zaxira nusxa har kuni olib turiladi.
Sinfda faoliyat

«MOBT yoki Excel?»: vaziyatlar o‘qiladi (oila xarajatlari, bank mijozlari, sinf bahosi jadvali, aeroport reyslari); guruhlar qaysi vositani tanlashni va nima uchun ekanini aytadi.

Mashq
1
MOBT nima va u nima uchun kerak?
2
MS Word, MS Access va MS PowerPoint dasturlaridan qaysi biri MOBT?
3
Uchta MOBT nomini ayting.
4
Nima uchun ombordan zaxira nusxa olib turish kerak?