ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Aluminiy birikmalari. Mis

Darslar 29–30 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 9-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
30

I guruh yonaki guruhcha metallari. Mis

Darslik: 131–136-betlar
MaqsadMis (I guruh yonaki guruhcha) ning atom tuzilishi, olinishi, xossalari, birikmalari va ishlatilishini bilish.
Yangi so‘zlar
mis · coppermis kuporosi · blue vitriolbronza · bronzemalaxit · malachite
Tushuntirish

Mis 4-davr, I guruh yonaki guruhchasida joylashgan (Z = 29, [Ar] 3d¹⁰ 4s¹); birikmalarida asosan +2, ba’zan +1 oksidlanish darajasini beradi. U aktivlik qatorida vodoroddan keyin turadi, shuning uchun suv va suyultirilgan HCl, H₂SO₄ dan vodorod siqib chiqarmaydi. Rudalari: mis yaltirog‘i Cu₂S, mis kolchedani CuFeS₂, kuprit Cu₂O, malaxit (CuOH)₂CO₃; O‘zbekistonda Olmaliq kon-metallurgiya kombinatida qayta ishlanadi. Rudani kuydirib, so‘ng Cu₂O bilan Cu₂S ni reaksiyaga kiritib olinadi: 2Cu₂S + 3O₂ → 2Cu₂O + 2SO₂ va 2Cu₂O + Cu₂S → 6Cu + SO₂; toza mis elektroliz bilan olinadi. Mis qizdirilganda qora CuO beradi: 2Cu + O₂ → 2CuO; konsentrlangan H₂SO₄ bilan: Cu + 2H₂SO₄ → CuSO₄ + SO₂↑ + 2H₂O; suyultirilgan HNO₃ bilan: 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O. Cu²⁺ tuzlariga ishqor ta’sir ettirilsa ko‘k Cu(OH)₂ cho‘kadi: CuSO₄ + 2NaOH → Cu(OH)₂↓ + Na₂SO₄; qizdirilsa Cu(OH)₂ → CuO + H₂O. CuSO₄·5H₂O mis kuporosi — ko‘k kristall; uning ohak bilan aralashmasi (bordo suyuqligi) o‘simlik zararkunandalari va kasalliklariga qarshi ishlatiladi. Misdan simlar, bronza (Cu + Sn) va latun (Cu + Zn) tayyorlanadi.

3d104s1Cu
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi shifoxona va jamoat binolarida eshik dastalari va tutqichlar mis yoki jezdan qilinadi, chunki mis ionlari sirtga tushgan ko‘p mikroblarni o‘ldiradi.

Kim ishlatadi

Kasalxona loyihachilari tegiladigan sirtlar uchun material tanlaydi, restavratorlar mis tom va gumbazlarni ta’mirlaydi, metall ustalari jez detallar yasaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Eski mis yoki jez eshik dastasi yoki jo‘mrakka qarang: ko‘p qo‘l tegadigan joylari yaltiroq, kam tegadigan burchaklari esa to‘qroq yoki yashilroq. Faqat qarang, tozalamang va qirmang.

Namunalar
05010015020025025016090CuSO₄·5H₂OCuSO₄5H₂OMassa, g/mol
CuSO₄·5H₂O: M = 160 + 90 = 250 g/mol. 500 g kuporosda 2 mol, ya’ni 320 g suvsiz CuSO₄ bor.
CuO + H2t°→Cu + H2O
CuO + H₂ → Cu + H₂O: 80 g CuO (1 mol) dan 64 g Cu olinadi. Bu — qaytarilish: Cu²⁺ → Cu⁰.
Sinfda faoliyat

Mis buyumlar (sim, tanga, yashil qatlam – «patina») haqida ma’lumot to‘plang va rasmini chizing: nima uchun mis haykal vaqt o‘tishi bilan yashillanadi? Mis tuzlari zaharli: ularni og‘izga olmang. Mis kuporosi bilan tajribalarni faqat o‘qituvchi o‘tkazadi.

Mashq
1
Misning atom tuzilishini va asosiy oksidlanish darajalarini yozing.
2
192 g Cu suyultirilgan HNO₃ bilan reaksiyaga kirishsa, necha gramm NO ajraladi? (A(Cu) = 64, M(NO) = 30)
3
Nima uchun mis suyultirilgan HCl dan vodorod siqib chiqarmaydi?
4
CuSO₄ eritmasiga NaOH qo‘shilsa nima kuzatiladi? Tenglamasini yozing.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahordan oldingi qarorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →