Fransiya: Uchinchi Respublika va uning ichki siyosati
Darslar 5–6 · 2 ta dars · M. Lafasov, U. Jo‘rayev, E. Xoliqov, D. Qodirova. Jahon tarixi, 9-sinf, qayta ishlangan va tuzatilgan 3-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014
6
Fransiyaning ichki siyosati
Darslik: 23–25-betlar
MaqsadRespublika hukumatining islohotlarini, «Dreyfus ishi»ni va ijtimoiy harakatni bayon qilish.
Yangi so‘zlar
dunyoviy ta’lim · secular education, independent of the churchkasaba uyushmasi · trade union«Dreyfus ishi» · the Dreyfus Affair: a political scandal over the false conviction of a French officershovinizm · extreme nationalism
Tushuntirish
Respublika hukumati 1881–1882-yillarda ta’lim qonunlarini qabul qildi: maktab cherkovdan ajratildi, ta’lim dunyoviy bo‘ldi, 13 yoshgacha bolalar uchun majburiy bepul o‘qish joriy etildi; qizlar uchun litseylar ochildi. 1884-yilda kasaba uyushmalari qonuniy bo‘ldi (ish tashlashga 1864-yildayoq ruxsat berilgan edi), mahalliy kengashlar o‘z rahbarlarini saylash huquqini oldi. Siyosiy hayotda ko‘ppartiyaviylik qaror topdi (radikallar, sotsialistlar, respublikachilar), ayni paytda millatchilik va shovinizm kuchaydi. 1894-yilda yahudiy millatiga mansub kapitan A. Dreyfus josuslikda ayblanib umrbod surgunga hukm qilindi; keyinchalik haqiqiy aybdor mayor Estergazi ekani ma’lum bo‘ldi, lekin sud qayta ko‘rilgunicha uzoq kurash bo‘ldi. Dreyfus 1899-yilda afv etildi va 1906-yilda to‘la oqlandi. Ish demokratiya tarafdorlari bilan millatchilar o‘rtasidagi keskin tortishuvga aylandi. XX asr boshida iqtisodiy yuksalish bilan nisbiy barqarorlik o‘rnatildi, 1910-yilda pensiya qonuni (65 yosh) qabul qilindi va haftada bir kun dam olish joriy etildi.
Namunalar
Ta’lim islohoti: cherkovdan ajralish + dunyoviylik + majburiy bepul o‘qish (13 yoshgacha) + qizlar litseylari + o‘qituvchi tayyorlash.
«Dreyfus ishi» saboqi: sud adolatli bo‘lishi uchun dalillar haqiqiy bo‘lishi va ish ochiq muhokama qilinishi kerak; soxta hujjatlar aybsizni jazolashga olib kelgan.
Sinfda faoliyat
«Sud zali»: sinf rol o‘ynab, Dreyfus ishining qayta ko‘rilishini tasvirlaydi (ayblovchi, himoyachi, guvoh, hakamlar).
Mashq
1
1881–1882-yillardagi ta’lim qonunlari nimalarni belgiladi?
Maktabning cherkovdan ajratilishi, dunyoviy ta’lim va 13 yoshgacha majburiy bepul o‘qish.
2
Dreyfus qachon hukm qilindi va qachon to‘la oqlandi?
1894-yilda hukm qilindi; 1906-yilda to‘la oqlandi.
3
1884-yilgi qonun ishchilarga qanday huquq berdi?
Kasaba uyushmalarini erkin tuzish va ularda faoliyat yuritish huquqi.
4
Nima uchun «Dreyfus ishi» butun mamlakat jamoatchiligini ikki qarama-qarshi tarafga ajratdi?
Bir tomon haqiqat va qonun ustuvorligini, ikkinchi tomon armiya obro‘si va millatchilikni himoya qilgan; ish millatchilik va yahudiylarga qarshi kayfiyat bilan ham bog‘landi.