Darslar 14–15 · 2 ta dars · M. Lafasov, U. Jo‘rayev, E. Xoliqov, D. Qodirova. Jahon tarixi, 9-sinf, qayta ishlangan va tuzatilgan 3-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014
15
AQSHning ichki siyosati
Darslik: 52–54-betlar
MaqsadIshchilar harakati, qora tanlilar va tub aholi ahvoli hamda taraqqiyparvar islohotlarni izohlash.
Yangi so‘zlar
rezervatsiya · reservation: land set aside for Native Americans8 soatlik ish kuni · the eight-hour working daytaraqqiyparvarlar · Progressives: reformers who sought to curb monopoliesMehnat kuni · Labor Day: US holiday on the first Monday of September
Tushuntirish
AQSHda ishchilar harakatining asosiy talabi 8 soatlik ish kuni edi. 1886-yil 1-mayda yuz minglab ishchi ish tashlashda qatnashdi; Chikagodagi Heymarket maydonidagi mitingda 4-may kuni portlash va to‘qnashuv sodir bo‘lib, odamlar halok bo‘ldi, to‘rt ishchi rahbari keyinchalik osib o‘ldirildi. Shu yili Amerika Mehnat Federatsiyasi (AMF) tuzildi, asosan malakali ishchilarni birlashtirdi; 1894-yilda sentabrning birinchi dushanbasi Mehnat kuni deb e’lon qilindi. Qullikdan ozod bo‘lgan qora tanlilar teng huquqqa to‘liq erishmadi: Janubda saylov huquqi cheklandi, maktab, transport va cherkovlarda segregatsiya joriy etildi. Tub aholi — hindular (Amerika tub xalqlari) kuch bilan siqib chiqarilib, rezervatsiyalarga joylashtirildi. 1900–1914-yillar «taraqqiyparvar davr» deb ataladi: prezident T. Ruzvelt (1901–1909) monopoliyalarga qarshi sud ishlarini ochdi va «Adolatli yo‘l» siyosatini yuritdi; V. Vilson (1913–1921) bojxona tarifini kamaytirdi, daromad solig‘ini joriy etdi, senatorlarni xalq saylaydigan bo‘ldi; 1914-yilda trestlarga qarshi qonun (Klayton qonuni) qabul qilindi.
Namunalar
Segregatsiya misollari: alohida maktablar, alohida transport, alohida cherkov va hatto alohida qabristonlar; bu irqiy tengsizlik tizimi edi.
Ruzvelt va Vilsonni taqqoslash: ikkalasi ham monopoliyalar kuchini cheklamoqchi bo‘lgan; Ruzvelt — sud ishlari va temiryo‘llarni tartibga solish (1906), Vilson — tarif, daromad solig‘i va trestlarga qarshi qonun (1914).
Sinfda faoliyat
«Munozara»: «Monopoliyalarni cheklash kerakmi?» mavzusida ikki guruh ijobiy va salbiy dalillarni keltiradi.
Mashq
1
1886-yilda AQSH ishchilari nimani talab qilgan?
8 soatlik ish kuni.
2
Mehnat kuni bayrami qachon belgilangan va qaysi sanada nishonlanadi?
1894-yilda; sentabrning birinchi dushanbasida.
3
Hindular (tub amerikaliklar) qanday ahvolga tushdi?
Yerlaridan siqib chiqarilib, ko‘pincha unumsiz yerdagi rezervatsiyalarga joylashtirildi.
4
Nima uchun senatorlarni xalq saylashi demokratiya uchun muhim yangilik edi?
Senatorlarni avval shtat qonunchilik organlari saylardi; endi fuqarolar bevosita ovoz berib, ta’sirini oshirdi.