Darslar 1–2 · 2 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
2
Konstitutsiyaviy huquq
Darslik: 5–11-betlar
MaqsadKonstitutsiya va konstitutsiyaviy huquqni farqlash, huquq tarmoqlari tizimidagi o‘rnini va normativ hujjatlar tartibini bilish.
Yangi so‘zlar
huquq · law (system of rules)konstitutsiyaviy huquq · constitutional lawhuquq tarmog‘i · branch of lawnormativ-huquqiy hujjat · normative legal act
Tushuntirish
«Konstitutsiya» so‘zi lotincha «constitutio» – «belgilash», «tuzilish» so‘zidan olingan. Huquq – davlat belgilagan va uning majburlov kuchi bilan himoya qilinadigan, hamma uchun majburiy xulq-atvor qoidalari tizimi. Huquq tarmoqlari (fuqarolik, mehnat, oila, jinoyat, ma’muriy va boshqalar) ichida konstitutsiyaviy huquq yetakchi o‘rinda turadi, chunki boshqa barcha tarmoqlar uning asosiga tayanadi. Konstitutsiya – konstitutsiyaviy huquqning asosiy manbayi; lekin bu tarmoq manbalariga Saylov kodeksi, «Sudlar to‘g‘risida»gi qonun kabi boshqa hujjatlar ham kiradi. Hujjatlar tartibi: eng yuqorida Konstitutsiya, undan keyin qonunlar, Prezident farmon va qarorlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari, so‘ng vazirlik va mahalliy organlar hujjatlari. Quyi hujjat yuqoridagisiga zid bo‘la olmaydi.
Namunalar
Fuqarolik huquqi mulk va shartnomalarni, mehnat huquqi ish munosabatlarini tartibga soladi; ularning ikkalasi ham Konstitutsiyadagi mulk va mehnat huquqlariga tayanadi.
Vazirlik chiqargan yo‘riqnoma qonunga zid bo‘lsa, qonun ustun bo‘ladi, chunki qonun yuridik kuchi bo‘yicha yo‘riqnomadan yuqori turadi.
Sinfda faoliyat
«Piramida»: sinf doskada hujjatlar piramidasini chizadi. Guruhlarga kartochkalar beriladi (Konstitutsiya, qonun, Prezident farmoni, hokim qarori, vazirlik buyrug‘i) va ularni to‘g‘ri pog‘onaga joylashtiradilar.
Mashq
1
Konstitutsiya bilan konstitutsiyaviy huquq o‘rtasidagi farq nimada?
Konstitutsiya – Asosiy qonun, aniq hujjat; konstitutsiyaviy huquq – huquq tarmog‘i, uning asosiy manbayi Konstitutsiya, lekin boshqa hujjatlar ham kiradi.
2
Huquq tarmoqlaridan beshtasini sanang.
Masalan: konstitutsiyaviy, fuqarolik, mehnat, oila, jinoyat, ma’muriy, moliyaviy, ekologik, yer huquqi.
3
Quyidagilarni yuridik kuchi kamayib borishi bo‘yicha joylashtiring: hokim qarori, Konstitutsiya, qonun, Prezident farmoni.
Konstitutsiya, qonun, Prezident farmoni, hokim qarori.
4
Nima uchun konstitutsiyaviy huquq huquqning yetakchi tarmog‘i hisoblanadi?
Chunki uning manbayi – oliy yuridik kuchga ega Konstitutsiya; boshqa tarmoqlar normalari undan kelib chiqadi va unga zid bo‘la olmaydi.