☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Jahon transporti va xalqaro iqtisodiy aloqalar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
22

Xalqaro iqtisodiy aloqalar geografiyasi

Darslik: 64–66-betlar
MaqsadXalqaro iqtisodiy aloqalar turlari (savdo, kapital, turizm, migratsiya) va savdo ko‘rsatkichlarini tushuntirish hamda hisoblash.
Yangi so‘zlar
eksport va import · exports and importssavdo balansi · trade balancetashqi savdo aylanmasi · foreign trade turnoverxalqaro turizm · international tourism
Tushuntirish

Xalqaro iqtisodiy aloqalar — davlatlar, xalqaro tashkilotlar va kompaniyalar o‘rtasidagi xo‘jalik aloqalari. Ularning shakllari: xalqaro savdo, kredit-moliya munosabatlari (kapital eksporti), turizm, ishchi kuchi migratsiyasi va ilmiy-texnik hamkorlik. Xalqaro savdo eng muhimi: eksport — chet elga sotilgan tovar va xizmatlar, import — chet eldan sotib olinganlari. Savdo balansi eksport minus import; musbat bo‘lsa, mamlakat ko‘proq sotadi. Tashqi savdo aylanmasi eksport va importning yig‘indisi. Aylanma bo‘yicha Xitoy, AQSH, Germaniya oldinda turadi. Savdoning katta qismi tayyor mahsulotlar (mashina, transport vositalari, kimyoviy mahsulotlar), rivojlangan davlatlar savdoda yetakchi; rivojlanayotgan davlatlar esa ko‘proq xomashyo va qishloq xo‘jalik mahsulotlari sotadi. Savdo shartlarini tartibga solishda Jahon savdo tashkiloti (JST, 1995) muhim; dunyo davlatlarining aksariyati unga a’zo. Kapital eksportida AQSH, Xitoy, Yaponiya, Germaniya, Buyuk Britaniya katta o‘rin tutadi. Turizm jahon iqtisodiyotining muhim tarmog‘i; Yevropa — eng ko‘p sayyoh qabul qiluvchi mintaqa (Fransiya, Ispaniya, Italiya), Osiyo va boshqa mintaqalar ham tez o‘smoqda. Tabiiy, tarixiy, diniy turizm bilan birga ekoturizm, agroturizm, sport va ishbilarmonlik turizmi rivojlanmoqda. O‘zbekistonning tarixiy shaharlari (Samarqand, Buxoro, Xiva) sayyohlarni jalb qilmoqda.

Namunalar
Hisoblash: eksport 150 mlrd, import 120 mlrd bo‘lsa, savdo balansi 150 − 120 = +30 mlrd; aylanma 150 + 120 = 270 mlrd.
Eksport tarkibi: Avstraliya temir rudasi va ko‘mir, Germaniya mashina va avtomobillar, Bangladesh tayyor kiyim, Kolumbiya qahva sotishi bilan ajralib turadi.
Sinfda faoliyat

«Savdo hisobi»: guruhlar uch xayoliy davlat uchun eksport va import qiymatini oladi, savdo balansi va aylanmani hisoblab, ularni ishonchli tartibda joylashtiradi.

Mashq
1
Savdo balansi nima va u qanday hisoblanadi?
2
Davlat eksporti 90 mlrd, importi 75 mlrd. Savdo balansini toping (mlrd).
3
Eksporti 40 mlrd, importi 55 mlrd bo‘lgan davlat uchun tashqi savdo aylanmasi necha mlrd?
4
Nima uchun rivojlanayotgan davlatlar uchun faqat xomashyo sotishga tayanish xavfli bo‘lishi mumkin?