Yangi davrning boshlanishi. Buyuk geografik kashfiyotlar
Darslar 1–2 · 2 ta dars · R. Farmonov, U. Jo‘rayev, Sh. Ergashev. Jahon tarixi (XVI–XIX asrning 60-yillari), 8-sinf. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
1
Kirish. Yangi davrning boshlanishi
Darslik: 3–6-betlar
MaqsadYangi tarixning davrlanishini, agrar va industrial sivilizatsiya tushunchalarini izohlash.
Yangi tarix jahon tarixining XV asr oxiri – XVI asr boshlaridan 1918-yilgacha bo‘lgan bosqichi hisoblanadi. U ikki qismga bo‘linadi: birinchisi Buyuk geografik kashfiyotlardan XVIII asr oxiridagi Buyuk fransuz inqilobigacha, ikkinchisi XIX asr boshidan 1918-yilgacha davom etadi. Shu davrgacha ming yillar mobaynida jamiyat asosan yerga va qishloq xo‘jaligiga tayangan; bunday jamiyat agrar (an’anaviy) sivilizatsiya deb ataladi. Yangi davrda Yevropada xususiy mulk, erkin tadbirkorlik va kapital (daromad keltiradigan mulk va mablag‘) birinchi o‘ringa chiqdi, shu asosda kapitalistik jamiyat shakllandi. XVIII asr oxiridan boshlab mashina ishlab chiqarishi qo‘l mehnatini siqib chiqardi — bu sanoat inqilobi bo‘lib, industrial sivilizatsiyaga yo‘l ochdi. Ammo bu o‘zgarishlar dastlab faqat Yevropada va Shimoliy Amerikada ro‘y berdi; Osiyo va Afrikaning ko‘p mamlakatlari XIX asr boshida ham agrar jamiyat bo‘lib qolaverdi.
Namunalar
Jorj Stefenson 1814-yilda parovoz yasadi; temiryo‘l transporti shu ixtiro bilan ommalasha boshladi.
Volta, Devi, Faradey va Amper elektr haqidagi bilimlarga asos soldi — bu yangi sanoat tarmoqlariga yo‘l ochdi.
Sinfda faoliyat
«Vaqt chizig‘i»: o‘quvchilar doskada 1492, 1789 va 1918 yillarni belgilab, Yangi tarixning ikki bosqichini ikki rangda ajratadi.
Mashq
1
Yangi tarix qaysi voqeadan boshlanadi va qaysi yilgacha davom etadi (darslik bo‘yicha)?
Buyuk geografik kashfiyotlardan (XV asr oxiri – XVI asr boshi) 1918-yilgacha.
2
Yangi tarixning ikki bosqichini ayting.
1) Kashfiyotlardan XVIII asr oxiridagi fransuz inqilobigacha; 2) XIX asr boshidan 1918-yilgacha.
3
Quyidagi misollardan qaysi biri kapitalga kiradi: fabrika, bank yoki haydalgan yer, tog‘ cho‘qqisi? Izohlang.
Fabrika va bank: ular o‘z egasiga daromad keltiradi. Tog‘ cho‘qqisi daromad keltirmaydi.
4
Nima uchun industrial sivilizatsiya dastlab faqat Yevropada shakllandi? Darslik fikriga tayanib tushuntiring.
Faqat Yevropa mamlakatlarida bunga zarur sharoit (tadbirkorlik, bozor, fan va texnika yutuqlari) yetilgan edi; boshqa joylarda agrar jamiyat saqlanib qolgan.