Yangi davr boshlarida G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida industrial jamiyatning shakllanishi
Kashfiyotlardan so‘ng Amerikadan Yevropaga juda ko‘p oltin va kumush keldi, tangalar ko‘paydi, narxlar tez o‘sdi — bu «narx-navo inqilobi» deb ataladi. Oilalar endi o‘zlariga yetadigan natural xo‘jalik bilan cheklanmay, mahsulotni bozorda sota boshladi. Yirik savdogarlar vaqti-vaqti bilan bo‘ladigan yarmarkalar o‘rniga doimiy birjalarda, shartnoma asosida ulgurji savdo qildi; XV asrda Genuyada Avliyo Georgiy banki kabi zamonaviy bank paydo bo‘ldi. Xavfli uzoq savdo uchun savdogarlar aksionerlik kompaniyalariga birlashdi: aksiya egasi foydadan ulush olardi. Manufaktura — qo‘l mehnatiga asoslangan, ishni bo‘lib bajaradigan yirik korxona; unda ishchilar ish haqi evaziga ishlardi. Natijada burjuaziya (tadbirkorlar sinfi) va proletariat (ishlab chiqarish vositalaridan mahrum yollanma ishchilar) paydo bo‘ldi; jamiyat tabaqalarga emas, kapitalga ko‘ra sinflarga bo‘lina boshladi.
Sinfdagi to‘rt o‘quvchi choy kuni uchun umumiy qutiga bir xil kichik summa tashladi. Sinf sardori daftarga kim qancha qo‘shgani va nimaga qancha sarflanganini yozib bordi. Oxirida daftar bo‘yicha qancha qolgani darrov ma’lum bo‘ldi.
Buxgalterlar kirim va chiqimni daftarga yozadi, bank xodimlari hisoblarni yuritadi, to‘garak xazinachilari umumiy mablag‘ni hisobga oladi.
O‘ylab topilgan ikki-uch yumaloq summa bilan kichik jadval tuzing: «kirim» va «chiqim» ustunlari bo‘lsin. Oxirida qancha qolganini hisoblang.
«Aksiyadorlar yig‘ilishi»: sinfni guruhlarga bo‘lib, har guruh xayoliy savdo kompaniyasi tuzadi, aksiyalarni «sotadi» va foydani ulushlarga taqsimlaydi.