☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

O‘zbekiston bozor iqtisodiyoti sari. V bobni takrorlash

Darslar 31–32 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
32

V bobni takrorlash

Darslik: 132–134-betlar
MaqsadV bobdagi tushunchalarni (raqobat, bozor turlari, monopoliya, bozor iqtisodiyoti, aralash iqtisodiyot, o‘tish davri) takrorlaydi va amaliy vaziyatlarda qo‘llaydi.
Yangi so‘zlar
raqobat · competition: rivalry between market participantsmonopoliya · monopoly: one seller and hard entry for othersbozor iqtisodiyoti · market economy: based on private property, free prices and competitionaralash iqtisodiyot · mixed economy: market forces together with the state’s regulating and social role
Tushuntirish

V bobda bozor iqtisodiyotining asosi bo‘lgan raqobatni va uning teskarisi – monopoliyani o‘rgandik. Raqobat narx va sifat orqali xaridorga foyda keltiradi, g‘irrom raqobat esa taqiqlanadi. Bozorlar sof raqobat, monopolistik raqobat, oligopoliya va sof monopoliyaga bo‘linadi; tabiiy monopoliyalarni davlat tartibga soladi. Bozor iqtisodiyoti xususiy mulk, erkin narxlar, foydaga intilish va raqobatga tayanadi, uning kamchiliklarini aralash iqtisodiyot kamaytiradi. O‘zbekiston markazlashgan rejali iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich, besh tamoyil asosida o‘tgan. Takrorlashda har bir tushunchani o‘z misolingiz bilan bog‘lab ko‘ring.

Namunalar
Vaziyat: shaharda 12 ta pitsa kafesi bor, ularning pitsalari o‘xshash, lekin bir xil emas. Bu monopolistik raqobat bozori. Kafelardan biri narxni 70 000 so‘mdan 63 000 so‘mga tushirdi: narx vositasidagi raqobat. Narx 70 000 – 63 000 = 7 000 so‘m, ya’ni 10% arzonladi.
Vaziyat: viloyatda yagona gaz tarmog‘i bor. Bu tabiiy monopoliya, narxni davlat tartibga soladi. Agar tarmoq egasi xizmatni atay yomonlashtirib, narxni oshirmoqchi bo‘lsa, buni raqobat to‘g‘risidagi qonunchilik va davlat nazorati cheklaydi.
Sinfda faoliyat

«Atamalar poygasi»: o‘qituvchi ta’rifni o‘qiydi, guruhlar tegishli atamani (raqobat, oligopoliya, tabiiy monopoliya, aralash iqtisodiyot va hokazo) birinchi bo‘lib aytadi.

Mashq
1
Har bir misolga bozor turini moslang: a) shahardagi 20 ta kafe; b) viloyatdagi yagona gaz tarmog‘i; c) uchta yirik uyali aloqa operatori; d) dehqon bozoridagi 50 ta kartoshka sotuvchi.
2
Mahsulot narxi 80 000 so‘mdan 72 000 so‘mga tushdi. Necha foizga arzonlashdi?
3
Do‘kon 400 dona sotdi, har biri 72 000 so‘mdan. Tushum necha so‘m?
4
Nima uchun davlat tabiiy monopoliya narxlarini tartibga soladi, ammo dehqon bozori narxlariga aralashmaydi?