Darslar 6 · 1 ta dars · B. Boltayev, A. Azamatov, A. Asqarov, M. Sodiqov, G. Azamatova. Informatika va hisoblash texnikasi asoslari, 8-sinf. Ikkinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2015
6
Mantiqiy elementlar
Darslik: 28–32-betlar
MaqsadVA, YOKI, EMAS mantiqiy elementlarini va ular asosidagi sxemalarning ishlashini tushunadi, sxema chiqishini hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
mantiqiy element · logic element (gate): a simple electronic circuit that carries out one logical operationmos tushish sxemasi (VA) · AND element: output is 1 only if all inputs are 1yig‘uvchi sxema (YOKI) · OR element: output is 1 if at least one input is 1invertor (EMAS) · inverter (NOT element): output is the opposite of the input
Tushuntirish
Kompyuterning har qanday mantiqiy amali mantiqiy elementlar yordamida bajariladi; ular oddiy elektron sxemalardir. Kirishdagi signallar argument, chiqishdagi signal ularning funksiyasi hisoblanadi; signal borligi 1, yo‘qligi 0 ni bildiradi. VA elementida chiqishda 1 bo‘lishi uchun barcha kirishlarda 1 bo‘lishi kerak – bu ikki ulagichning ketma-ket ulanishiga o‘xshaydi: chiroq ikkalasi yopiq bo‘lgandagina yonadi. YOKI elementi parallel ulanishga o‘xshaydi: ulagichlardan biri yopilsa ham chiroq yonadi. EMAS elementida bitta kirish bor va chiqish unga teskari bo‘ladi. Murakkab sxemada elementlarning chiqishi keyingi elementning kirishiga boradi, shuning uchun sxemani chapdan o‘ngga bosqichma-bosqich hisoblaymiz. Zamonaviy protsessorlarda shunday elementlarning milliardlab nusxasi tranzistorlardan yig‘ilgan. Tajribani faqat kichik batareya va chiroqcha bilan, kattalar ishtirokida o‘tkazing; tarmoq elektr toki bilan hech qachon tajriba qilmang.
Namunalar
Sxema: (A VA B) YOKI C, A = 1, B = 0, C = 1. Birinchi bosqich: 1 ∧ 0 = 0. Ikkinchi bosqich: 0 ∨ 1 = 1. Chiqish: 1.
Teskari masala: YOKI elementidan keyin EMAS elementi turgan sxema chiqishida 1 bo‘lishi kerak. EMAS chiqishida 1 bo‘lsa, kirishida 0; YOKI chiqishida 0 bo‘lishi uchun ikkala kirish 0 bo‘lishi kerak.
Sinfda faoliyat
«Odam-sxema»: uchta o‘quvchi VA, YOKI, EMAS vazifasini bajaradi. Kirish o‘quvchilari qo‘llarini ko‘tarsa (1) yoki tushirsa (0), element o‘quvchilari qoidaga muvofiq o‘z qo‘lini ko‘taradi yoki tushiradi.
Mashq
1
A = 0, B = 1, C = 0 da (¬A ∧ B) ∨ C sxemasining chiqishini toping.
1
2
A = 1, B = 1 bo‘lganda ¬(A ∧ B) sxemasi chiqishida nima bo‘ladi?
0
3
Ikki ulagich va chiroqdan iborat zanjirda ulagichlar parallel ulangan. Chiroq qaysi mantiqiy amalga mos?
YOKI: ulagichlardan biri yopilsa ham chiroq yonadi.
4
Mantiqiy masala: Anvar, Bahodir va Kamila mushuk, to‘ti va baliqdan bittadan boqadi. Anvarning hayvoni junsiz; Bahodirning hayvoni na junli, na patli. Kimda qaysi hayvon?