Kompyuterlarning dasturiy ta’minoti
Kompyuter ikki qismdan iborat: texnik vositalar (hardware – «qattiq mahsulot») va dasturiy vositalar (software – «yumshoq mahsulot»). Dasturlar shartli ravishda uch turga bo‘linadi: sistema dasturlari (operatsion sistema, drayverlar, antivirus, arxivator kabi utilitlar), amaliy dasturlar (matn muharriri, elektron jadval, brauzer, grafik muharrir, o‘yinlar) va uskunaviy dasturlar (yangi dasturlar yaratishga yordam beradigan muharrirlar, tarjimonlar, sozlagichlar). Ofis dasturlari to‘plami (masalan, Microsoft 365 yoki bepul LibreOffice) bir necha amaliy dasturni birlashtiradi. Tarqatilishiga ko‘ra dasturlar: pulli (to‘liq to‘lab foydalaniladigan), shareware (sinov muddatli), freeware (bepul, lekin kodi yopiq) va erkin ochiq kodli (bepul va kodi ochiq, uni o‘zgartirish mumkin). Dasturdan foydalanish huquqi litsenziya bilan beriladi; «buzilgan» (qalbaki) nusxalar qonunga zid va ko‘pincha virus yashiradi, shuning uchun dasturlarni faqat rasmiy saytdan yuklang. Dasturni o‘rnatishdan (instalyatsiya) oldin uning sistemaga talablarini (xotira, protsessor, joy) tekshiring; keraksiz dastur o‘chiriladi (deinstalyatsiya). Kompyuter virusi ham dastur, lekin u zarar yetkazadi, shuning uchun antivirus ishlatib, uni yangilab turing.
Kutubxonadan kitob olishdan oldin o‘quvchi qoidalarni o‘qidi: necha kunga beriladi, qaytarish tartibi qanday. Dastur litsenziyasi ham xuddi shunday: undan qanday foydalanish mumkinligi shartlarda yozilgan.
Dasturchilar, kompyuter ustalari va maktab axborot xodimlari dastur litsenziyasini o‘qib, tanlaydi.
Kitob yoki o‘yinchoq uchun ikki qatorli «foydalanish shartlari» yozing: kim, qancha vaqt, nima mumkin emas.
| Dastur | Turi |
|---|---|
| LibreOffice Writer | amaliy |
| Windows | sistema |
| antivirus | sistema (utilita) |
| Python tarjimoni | uskunaviy |
«Dastur bozori»: o‘quvchilar o‘zlari bilgan 10 ta dastur nomi yozilgan kartochkalarni «sistema», «amaliy», «uskunaviy» guruhlarga ajratadi va qaysi biri pullik, bepul yoki ochiq kodli ekanini muhokama qiladi.