Darslar 8 · 1 ta dars · B. Boltayev, A. Azamatov, A. Asqarov, M. Sodiqov, G. Azamatova. Informatika va hisoblash texnikasi asoslari, 8-sinf. Ikkinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2015
8
Kompyuterlarning dasturiy ta’minoti
Darslik: 35–38-betlar
MaqsadDasturiy ta’minot turlarini, dasturlarning tarqatilish usullarini (litsenziyalarini) va dasturni o‘rnatish qoidalarini biladi, qonuniy foydalanishni tushunadi.
Yangi so‘zlar
sistema dasturlari · system software: programs that manage the computer, such as the operating system, drivers and utilitiesamaliy dasturlar · application programs (apps): programs for the user’s tasks, e.g. text editors, spreadsheets, browserslitsenziya · licence: the legal permission to use a program on stated termsochiq kodli dastur · open-source software: a program whose source code is published so that it can be studied and changed
Tushuntirish
Kompyuter ikki qismdan iborat: texnik vositalar (hardware – «qattiq mahsulot») va dasturiy vositalar (software – «yumshoq mahsulot»). Dasturlar shartli ravishda uch turga bo‘linadi: sistema dasturlari (operatsion sistema, drayverlar, antivirus, arxivator kabi utilitlar), amaliy dasturlar (matn muharriri, elektron jadval, brauzer, grafik muharrir, o‘yinlar) va uskunaviy dasturlar (yangi dasturlar yaratishga yordam beradigan muharrirlar, tarjimonlar, sozlagichlar). Ofis dasturlari to‘plami (masalan, Microsoft 365 yoki bepul LibreOffice) bir necha amaliy dasturni birlashtiradi. Tarqatilishiga ko‘ra dasturlar: pulli (to‘liq to‘lab foydalaniladigan), shareware (sinov muddatli), freeware (bepul, lekin kodi yopiq) va erkin ochiq kodli (bepul va kodi ochiq, uni o‘zgartirish mumkin). Dasturdan foydalanish huquqi litsenziya bilan beriladi; «buzilgan» (qalbaki) nusxalar qonunga zid va ko‘pincha virus yashiradi, shuning uchun dasturlarni faqat rasmiy saytdan yuklang. Dasturni o‘rnatishdan (instalyatsiya) oldin uning sistemaga talablarini (xotira, protsessor, joy) tekshiring; keraksiz dastur o‘chiriladi (deinstalyatsiya). Kompyuter virusi ham dastur, lekin u zarar yetkazadi, shuning uchun antivirus ishlatib, uni yangilab turing.
Namunalar
Guruhlash: LibreOffice Writer – amaliy dastur; Windows – sistema dasturi; antivirus – sistema dasturlari (utilit); Python tarjimoni – uskunaviy dastur (dasturlash vositasi).
Talablar: dastur kamida 4 Gbayt tezkor xotira talab qiladi, kompyuterda esa 2 Gbayt bor. Dastur sekin ishlaydi yoki umuman ishlamaydi – xotirani kengaytirish yoki yengilroq dastur tanlash kerak.
Sinfda faoliyat
«Dastur bozori»: o‘quvchilar o‘zlari bilgan 10 ta dastur nomi yozilgan kartochkalarni «sistema», «amaliy», «uskunaviy» guruhlarga ajratadi va qaysi biri pullik, bepul yoki ochiq kodli ekanini muhokama qiladi.
Mashq
1
Har bir turdan (sistema, amaliy, uskunaviy) bittadan dastur misol keltiring.
Masalan: Windows (sistema), brauzer (amaliy), dasturlash muhiti/tarjimon (uskunaviy).
2
Freeware va ochiq kodli dasturning farqi nimada?
Ikkalasi bepul, lekin freeware ning kodi yopiq – uni o‘zgartirib bo‘lmaydi; ochiq kodli dasturni o‘rganish va o‘zgartirish mumkin.
3
Do‘stingiz pullik dasturning «buzilgan» nusxasini taklif qildi. Nima qilasiz va nima uchun?
Rad etaman: bu qonunga zid va nusxada virus bo‘lishi mumkin. Bepul ochiq kodli muqobilni yoki sinov versiyasini ishlatgan ma’qul.
4
Dastur 8 Gbayt tezkor xotira talab qiladi, kompyuterda 4 Gbayt. Yana necha Gbayt kerak?