Darslar 5 · 1 ta dars · B. Boltayev, A. Azamatov, A. Asqarov, M. Sodiqov, G. Azamatova. Informatika va hisoblash texnikasi asoslari, 8-sinf. Ikkinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2015
5
Amaliy mashg‘ulot: mantiqiy amallar
Darslik: 28-bet
MaqsadMulohazalarni ajratadi, murakkab ifodalarning rostlik jadvallarini tuzadi, ifodalarning tengligini tekshiradi va mantiqiy masalalar yechadi.
Yangi so‘zlar
teng kuchli ifodalar · equivalent expressions: expressions that have the same value for every combination of inputsDe Morgan qonunlari · De Morgan’s laws: ¬(A ∨ B) = ¬A ∧ ¬B and ¬(A ∧ B) = ¬A ∨ ¬Bdoim rost ifoda · always-true expression: its truth table column contains only 1sdoim yolg‘on ifoda · always-false expression: its truth table column contains only 0s
Tushuntirish
Bu mashg‘ulotda mantiqiy amallarni mustaqil qo‘llaymiz. Murakkab ifodaning rostlik jadvalini tuzishda ustunlarni bosqichma-bosqich to‘ldiring: avval inkorlar, keyin ∧, so‘ng ∨. Ikki ifoda barcha qatorlarda bir xil qiymat bersa, ular teng kuchli. Muhim tengliklar: ¬(¬A) = A; ¬(A ∨ B) = ¬A ∧ ¬B; ¬(A ∧ B) = ¬A ∨ ¬B. Ulardan foydalanib «YOKI» ni faqat ∧ va ¬ yordamida yozish mumkin: A ∨ B = ¬(¬A ∧ ¬B). A ∨ ¬A har doim rost, A ∧ ¬A esa har doim yolg‘on. Mantiqiy masalalarda har bir gapni mulohaza deb belgilab, ikki imkoniyatni (rost yoki yolg‘on) navbat bilan tekshiramiz.
ƒFormula
¬(A ∨ B) = ¬A ∧ ¬B
Shuningdek: ¬(A ∧ B) = ¬A ∨ ¬B
F = A YOKI B → 1
A va B tugmalari kirishni 0/1 ga almashtiradi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Ikki o‘quvchi sinfdagi qoidani turlicha tushundi. Ular ikkala gapni jadvalga yozib, qaysi hollarda natija farq qilishini solishtirdi. Jadval tufayli kelishmovchilik tezda hal bo‘ldi.
Kim ishlatadi
Dasturchilar ikkita shart bir xil ishlashini tekshiradi, huquqshunoslar qoidalarning matnini aniq qiladi, jumboq tuzuvchilar mantiqiy savollarni yechadi.
Bugun sinab ko‘ring
Biror qoidani ikki xil gap bilan yozing va qaysi hollarda ular bir xil, qaysida farq qilishini jadvalda tekshiring.
Namunalar
A
B
¬(A ∨ B)
¬A ∧ ¬B
1
1
0
0
1
0
0
0
0
1
0
0
0
0
1
1
¬(A ∨ B) va ¬A ∧ ¬B ni solishtiramiz. (A,B) = 11: 0 va 0; 10: 0 va 0; 01: 0 va 0; 00: 1 va 1. Ustunlar bir xil – ifodalar teng kuchli.
Masala: A kishi «Ikkalamizdan kamida bittamiz yolg‘onchimiz» dedi (rostgo‘y doim rost, yolg‘onchi doim yolg‘on gapiradi). A yolg‘onchi bo‘lsa, gapi rost bo‘lib qoladi – zid. Demak A – rostgo‘y, gapi rost, shuning uchun B – yolg‘onchi.
Sinfda faoliyat
«Jadval ustalari»: juftliklar ¬(A ∧ B) va ¬A ∨ ¬B jadvallarini alohida tuzib, solishtiradi; birinchi bo‘lib to‘g‘ri xulosa chiqargan juftlik yutadi.
Mashq
1
¬(A ∧ B) ning rostlik jadvalini ((A,B) = 11, 10, 01, 00 tartibida) tuzing.
0, 1, 1, 1
2
A = 1, B = 0 da ¬(A ∨ B) va ¬A ∧ ¬B ni hisoblab, natijalarni solishtiring.
Ikkalasi ham 0.
3
A ∨ B ni faqat ∧ va ¬ yordamida yozing.
¬(¬A ∧ ¬B)
4
Nima uchun A ∨ ¬A har doim rost?
A rost bo‘lsa, birinchi qism rost; A yolg‘on bo‘lsa, ¬A rost. Har ikki holda ∨ rost bo‘ladi.