Darslar 10 · 1 ta dars · B. Boltayev, A. Azamatov, A. Asqarov, M. Sodiqov, G. Azamatova. Informatika va hisoblash texnikasi asoslari, 8-sinf. Ikkinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2015
10
Operatsion sistema tushunchasi
Darslik: 43–48-betlar
MaqsadOperatsion sistema ta’rifini, vazifalarini, sinflarini va sifatlarini biladi; UNIX, Linux va ochiq kodli loyihalar tarixidan xabardor.
Yangi so‘zlar
operatsion sistema · operating system (OS): the program that starts with the computer, manages devices and programs and gives the user a convenient interfaceresurs · resource: something the OS shares among programs, such as RAM, processor time or disk spaceko‘p masalali sistema · multitasking system: lets several programs run at the same timeko‘p foydalanuvchili sistema · multi-user system: each user has a separate account and password
Tushuntirish
Operatsion sistema (OS) – kompyuter yoqilganda ishga tushadigan, qurilmalar va boshqa dasturlarni boshqaradigan hamda foydalanuvchiga qulay interfeys beradigan dastur. U restorandagi ofitsiantga o‘xshaydi: siz taom buyurasiz, oshxonadagi barcha ishni u tashkil qiladi va natijani olib keladi. OS uchta asosiy vazifani bajaradi: qurilmalarni boshqarish (klaviatura, printer, disk), dasturlarni boshqarish (yuklash, bajarish) va buyruqlarni bajarish; shuningdek, tezkor xotira, protsessor vaqti va disk joyi kabi resurslarni dasturlar o‘rtasida taqsimlaydi. OS lar bir masalali va ko‘p masalali, bir foydalanuvchili va ko‘p foydalanuvchili bo‘ladi; hozirgi sistemalar ko‘p masalali, ko‘pchiligi esa har bir foydalanuvchiga alohida hisob va parol beradi. Yaxshi OS ishonchli, himoyalovchi, samarali va qulay bo‘lishi kerak. Misollar: Windows, macOS, Linux (kompyuterlarda), Android va iOS (telefonlarda). UNIX 1970-yillar boshida Bell laboratoriyasida Ken Tompson va Denis Ritchi tomonidan yaratilgan, C tilida yozilgani uchun boshqa kompyuterlarga ko‘chirish oson bo‘lgan; Linus Torvalds 1991-yilda Linux o‘zagini yaratdi, Richard Stolman boshlagan GNU loyihasi (1983) bilan birga u ochiq kodli operatsion sistemaga aylandi. Hisobingiz parolini kuchli qiling va hech kimga bermang.
Namunalar
Ko‘p masalalilik: siz musiqa tinglab, matn yozyapsiz. OS protsessor vaqtini dasturlar o‘rtasida juda tez almashtirib turadi, shuning uchun ikkalasi bir vaqtda ishlayotgandek ko‘rinadi.
Chop etish: matn muharriri OS ga buyruq beradi, OS drayver orqali printerga ma’lumot yuboradi, printer band bo‘lsa, OS hujjatni navbatga qo‘yadi. Dastur printerning ichki tuzilishini bilishi shart emas.
Sinfda faoliyat
«Restoran»: sinf ikki guruhga bo‘linadi – «mijozlar» va «OS (ofitsiant)». Mijoz «hujjatni chop etish» kabi buyurtma beradi, OS esa qaysi qurilma va resurs ishtirok etishini tushuntiradi.
Mashq
1
Operatsion sistemaning uchta asosiy vazifasini sanang.