ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Informatika

Operatsion sistema tushunchasi

Darslar 10 · 1 ta dars · B. Boltayev, A. Azamatov, A. Asqarov, M. Sodiqov, G. Azamatova. Informatika va hisoblash texnikasi asoslari, 8-sinf. Ikkinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2015
10

Operatsion sistema tushunchasi

Darslik: 43–48-betlar
MaqsadOperatsion sistema ta’rifini, vazifalarini, sinflarini va sifatlarini biladi; UNIX, Linux va ochiq kodli loyihalar tarixidan xabardor.
Yangi so‘zlar
operatsion sistema · operating system (OS): the program that starts with the computer, manages devices and programs and gives the user a convenient interfaceresurs · resource: something the OS shares among programs, such as RAM, processor time or disk spaceko‘p masalali sistema · multitasking system: lets several programs run at the same timeko‘p foydalanuvchili sistema · multi-user system: each user has a separate account and password
Tushuntirish

Operatsion sistema (OS) – kompyuter yoqilganda ishga tushadigan, qurilmalar va boshqa dasturlarni boshqaradigan hamda foydalanuvchiga qulay interfeys beradigan dastur. U restorandagi ofitsiantga o‘xshaydi: siz taom buyurasiz, oshxonadagi barcha ishni u tashkil qiladi va natijani olib keladi. OS uchta asosiy vazifani bajaradi: qurilmalarni boshqarish (klaviatura, printer, disk), dasturlarni boshqarish (yuklash, bajarish) va buyruqlarni bajarish; shuningdek, tezkor xotira, protsessor vaqti va disk joyi kabi resurslarni dasturlar o‘rtasida taqsimlaydi. OS lar bir masalali va ko‘p masalali, bir foydalanuvchili va ko‘p foydalanuvchili bo‘ladi; hozirgi sistemalar ko‘p masalali, ko‘pchiligi esa har bir foydalanuvchiga alohida hisob va parol beradi. Yaxshi OS ishonchli, himoyalovchi, samarali va qulay bo‘lishi kerak. Misollar: Windows, macOS, Linux (kompyuterlarda), Android va iOS (telefonlarda). UNIX 1970-yillar boshida Bell laboratoriyasida Ken Tompson va Denis Ritchi tomonidan yaratilgan, C tilida yozilgani uchun boshqa kompyuterlarga ko‘chirish oson bo‘lgan; Linus Torvalds 1991-yilda Linux o‘zagini yaratdi, Richard Stolman boshlagan GNU loyihasi (1983) bilan birga u ochiq kodli operatsion sistemaga aylandi. Hisobingiz parolini kuchli qiling va hech kimga bermang.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kutubxonachi bir vaqtda bir necha o‘quvchiga xizmat ko‘rsatdi: navbatni belgilab, hammaga adolatli vaqt ajratdi. Hech kim uzoq kutmadi va ish to‘xtamadi.

Kim ishlatadi

Dispetcherlar, tizim ma’murlari va dasturchilar bir vaqtda ko‘p vazifani navbatga qo‘yadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugungi uchta ishingizni navbatga qo‘ying (masalan, o‘qish, chizish, yozish) va har biriga necha daqiqa ajratishni yozing.

Namunalar
Ko‘p masalalilik: siz musiqa tinglab, matn yozyapsiz. OS protsessor vaqtini dasturlar o‘rtasida juda tez almashtirib turadi, shuning uchun ikkalasi bir vaqtda ishlayotgandek ko‘rinadi.
Chop etish: matn muharriri OS ga buyruq beradi, OS drayver orqali printerga ma’lumot yuboradi, printer band bo‘lsa, OS hujjatni navbatga qo‘yadi. Dastur printerning ichki tuzilishini bilishi shart emas.
Sinfda faoliyat

«Restoran»: sinf ikki guruhga bo‘linadi – «mijozlar» va «OS (ofitsiant)». Mijoz «hujjatni chop etish» kabi buyurtma beradi, OS esa qaysi qurilma va resurs ishtirok etishini tushuntiradi.

Mashq
1
Operatsion sistemaning uchta asosiy vazifasini sanang.
2
Quyidagilarni kompyuter va telefon OS lariga ajrating: Windows, Android, Linux, iOS, macOS.
3
Ko‘p foydalanuvchili OS da har bir foydalanuvchiga nima beriladi va nima uchun?
4
Nima uchun UNIX ni C tilida yozish uni boshqa kompyuterlarga ko‘chirishni osonlashtirdi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘simlik datchigiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →