Operatsion sistema tushunchasi
Operatsion sistema (OS) – kompyuter yoqilganda ishga tushadigan, qurilmalar va boshqa dasturlarni boshqaradigan hamda foydalanuvchiga qulay interfeys beradigan dastur. U restorandagi ofitsiantga o‘xshaydi: siz taom buyurasiz, oshxonadagi barcha ishni u tashkil qiladi va natijani olib keladi. OS uchta asosiy vazifani bajaradi: qurilmalarni boshqarish (klaviatura, printer, disk), dasturlarni boshqarish (yuklash, bajarish) va buyruqlarni bajarish; shuningdek, tezkor xotira, protsessor vaqti va disk joyi kabi resurslarni dasturlar o‘rtasida taqsimlaydi. OS lar bir masalali va ko‘p masalali, bir foydalanuvchili va ko‘p foydalanuvchili bo‘ladi; hozirgi sistemalar ko‘p masalali, ko‘pchiligi esa har bir foydalanuvchiga alohida hisob va parol beradi. Yaxshi OS ishonchli, himoyalovchi, samarali va qulay bo‘lishi kerak. Misollar: Windows, macOS, Linux (kompyuterlarda), Android va iOS (telefonlarda). UNIX 1970-yillar boshida Bell laboratoriyasida Ken Tompson va Denis Ritchi tomonidan yaratilgan, C tilida yozilgani uchun boshqa kompyuterlarga ko‘chirish oson bo‘lgan; Linus Torvalds 1991-yilda Linux o‘zagini yaratdi, Richard Stolman boshlagan GNU loyihasi (1983) bilan birga u ochiq kodli operatsion sistemaga aylandi. Hisobingiz parolini kuchli qiling va hech kimga bermang.
Kutubxonachi bir vaqtda bir necha o‘quvchiga xizmat ko‘rsatdi: navbatni belgilab, hammaga adolatli vaqt ajratdi. Hech kim uzoq kutmadi va ish to‘xtamadi.
Dispetcherlar, tizim ma’murlari va dasturchilar bir vaqtda ko‘p vazifani navbatga qo‘yadi.
Bugungi uchta ishingizni navbatga qo‘ying (masalan, o‘qish, chizish, yozish) va har biriga necha daqiqa ajratishni yozing.
«Restoran»: sinf ikki guruhga bo‘linadi – «mijozlar» va «OS (ofitsiant)». Mijoz «hujjatni chop etish» kabi buyurtma beradi, OS esa qaysi qurilma va resurs ishtirok etishini tushuntiradi.