Darslar 26 · 1 ta dars · B. Boltayev, A. Azamatov, A. Asqarov, M. Sodiqov, G. Azamatova. Informatika va hisoblash texnikasi asoslari, 8-sinf. Ikkinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2015
26
Diagramma va grafiklarni tahrirlash
Darslik: 114–119-betlar
MaqsadTayyor diagrammani tahrirlaydi va formatlaydi, grafik yordamida tenglamalar sistemasini yechadi va diagramma halol ko‘rsatilishiga e’tibor beradi.
Yangi so‘zlar
tahrirlash · editing: changing a chart’s type, titles, colours, size or datakontekst-menyu · context menu: the list of actions that opens on right-click of an elementshkala · axis scale: the smallest and largest value and the step of an axiskesishish nuqtasi · intersection point: where two graphs meet; it solves the system
Tushuntirish
Tayyor diagrammani o‘zgartirish mumkin: turini almashtirish, o‘lchamini, sarlavhalarini, rangi, shrifti va fonini sozlash. Buning uchun diagramma elementini (o‘q, afsona, sarlavha, ma’lumotlar qatori) belgilab, sichqonchaning o‘ng tugmasi (kontekst-menyu) yoki Format paneli ochiladi. O‘q formati shkalaning eng kichik va eng katta qiymatini hamda asosiy bo‘linish qadamini belgilaydi. Tahrirlash yordamida masalani grafik usulda yechish mumkin: ikki tenglamani y ko‘rinishiga keltirib, ikkala funksiyani bitta diagrammada chizamiz va to‘g‘ri chiziqlar kesishgan nuqta yechim bo‘ladi; x oralig‘i va qadamini kichraytirib, nuqtani aniqlashtiramiz. Diagramma halol bo‘lishi kerak: ustunli diagramma o‘qini 0 dan boshlamaslik kichik farqni katta qilib ko‘rsatib, o‘quvchini chalg‘itadi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Ikki sinf makulatura yig‘di: A sinfi 10 kg dan boshlab har hafta 2 kg, B sinfi 4 kg dan boshlab har hafta 5 kg qo‘shdi. Grafikda chiziqlar 2-haftada kesishdi: shunda ikkalasida ham 14 kg bo‘ldi.
Kim ishlatadi
Tahlilchilar, iqtisodchilar va muhandislar ikki jarayon qachon tenglashishini grafikdan topadi.
Bugun sinab ko‘ring
Ikki do‘stning yig‘gan varaqlari sonini (o‘ylab topilgan sonlar bilan) qog‘ozda ikkita chiziq qilib chizing va ular kesishadigan joyni belgilang.
Namunalar
Sistema y = x + 1 va y = –2x + 7. x = 0, 1, 2, 3, 4 da: y1 = 1, 2, 3, 4, 5; y2 = 7, 5, 3, 1, –1. Qiymatlar x = 2 da teng (3 va 3), yechim (2; 3). Tekshiruv: 2 + 1 = 3 va –2 · 2 + 7 = 3.
Ekran vaqti: dushanbadan yakshanbagacha 90, 80, 70, 60, 120, 150, 130 minut. Ustunli diagramma tuzib, vertikal o‘q shkalasini 0 dan 160 gacha, qadamini 20 qilib belgilaymiz, sarlavha «Haftalik ekran vaqti», o‘q nomi «minut». Jami 700 minut, kuniga o‘rtacha 700 : 7 = 100 minut.
Sinfda faoliyat
«Tahrir ustaxonasi»: o‘qituvchi oddiy ko‘rinishdagi diagramma beradi; guruhlar uni sarlavha, o‘q nomlari, ranglar va yozuvlar bilan o‘qishga qulay holga keltiradi.
Mashq
1
Diagramma elementining sozlamalarini qanday ochish mumkin?
Elementni belgilab, o‘ng tugma (kontekst-menyu) yoki Format paneli orqali.
2
y = x + 3 va y = –x + 9 sistemasida x nechaga teng? (x + 3 = –x + 9)
3
3
Haftalik ekran vaqti jami 700 minut. Kuniga o‘rtacha necha minut?
100
4
5100, 5200 va 5300 qiymatlarini ko‘rsatuvchi ustunli diagrammada o‘qni 5000 dan boshlash nima uchun chalg‘itadi?
Kichik farq ustun balandliklarida juda katta ko‘rinadi.